Η παγκόσμια απήχηση της Επανάστασης του 1821

 

        Nαυαρίνο

Η παγκόσμια απήχηση της Επανάστασης του 1821

Προσυνεδριακή διαδικτυακή εκδήλωση

Η Επανάσταση του 1821 υπήρξε ένα γεγονός με παγκόσμια απήχηση. Όμως, αυτή η απήχηση δεν έχει εξερευνηθεί, πέραν του Φιλελληνισμού. Αυτούς τους διεθνείς ορίζοντες της Επανάστασης αποσκοπεί να εξερευνήσει ένα μεγάλο διεθνές συνέδριο, με προσκεκλημένους ερευνητές και ερευνήτριες από όλο τον κόσμο που οργανώνει το επιστημονικό περιοδικό Historein/Ιστορείν με την υποστήριξη της Εθνικής Τράπεζας, στο πλαίσιο των δράσεων της «Πρωτοβουλίας 1821-2021».

Δυστυχώς, οι εξελίξεις της πανδημίας επέβαλαν τη μεταφορά του συνεδρίου για τον Ιούνιο του 2022. Ωστόσο, φέτος πρόκειται να πραγματοποιηθεί μια διαδικτυακή προσυνεδριακή συζήτηση με το ίδιο θέμα την Τρίτη 30 Μαρτίου 2021 και ώρα 18.00. Στην εκδήλωση θα συμμετάσχουν με δεκάλεπτες εισηγήσεις οι συντονίστριες και συντονιστές των θεματικών ενοτήτων του συνεδρίου: Κωνσταντίνα Ζάνου (Columbia University), Αλέξανδρος Κιτροέφ (Haverford College), Ευγενία Παλιεράκη (Cergy Paris Université), Δημήτρης Κουσουρής (Πανεπιστήμιο Βιέννης), Άντα Διάλλα (Σχολή Καλών Τεχνών), Δημήτρης Πλάντζος (Πανεπιστήμιο Αθηνών), Ιωάννης Κουμπουρλής (Πανεπιστήμιο Κρήτης), Μιχάλης Σωτηρόπουλος (ΕΚΠΑ) και Αντώνης Λιάκος (ΕΚΠΑ-Historein). Συντονίστρια της συζήτησης θα είναι η Μαριλένα Κατσίμη (δημοσιογράφος ΕΡΤ).

Στη διαδικτυακή συζήτηση θα παρουσιαστούν θέματα που εξετάζουν την Ελληνική Επανάσταση στο ευρύτερο μεσογειακό γεωγραφικό και πολιτισμικό της πλαίσιο, τη σχέση της με τη Βόρεια και τη Λατινική Αμερική, την επίδραση της στα Βαλκάνια και στον Οθωμανικό χώρο, την πρόσληψή της από την Αυτοκρατορική Ρωσία, καθώς και ζητήματα που έχουν σχέση με την αρχαιότητα και τις αρχαιότητες, την ευρωπαϊκή ιστοριογραφική παραγωγή για το 1821 και τέλος, τον Αγώνα στην εποχή των ιδεών του φιλελευθερισμού.

Το κοινό μπορεί να παρακολουθήσει την διαδικτυακή εκδήλωση και να θέσει τις ερωτήσεις του στη συζήτηση μέσω YouTube και Facebook Live στα κανάλια επικοινωνίας της Πρωτοβουλίας.

 

Χρήσιμοι σύνδεσμοι:

Δείτε εδώ το πρόγραμμα της εκδήλωσης. Περισσότερες πληροφορίες: https://www.protovoulia21.gr/draseis/global1821/

 

Μπορείτε να παρακολουθήσετε την εκδήλωση απευθείας στο YouTube κανάλι της Πρωτοβουλίας 1821-2021 στον παρακάτω σύνδεσμο: https://www.youtube.com/watch?v=jD_K_iEws8s

 

Στον κόμβο του περιοδικού Historein (https://ejournals.epublishing.ekt.gr/inde.../historein/index)

Στον κόμβο του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης http://www.ekt.gr/

 

Περισσότερες πληροφορίες για το Διεθνές Συνέδριο «Η παγκόσμια πρόσληψη της Ελληνικής Επανάστασης», 8 έως 10 Ιουνίου 2022 με την υποστήριξη της Εθνικής Τράπεζας στο πλαίσιο της Πρωτοβουλίας 1821-2021:

https://www.protovoulia21.gr/.../globalperceptions.../

Απομνημονεύματα του Στρατηγού Ιωάννη Μακρυγιάννη

 

Τα «Απομνημονεύματα του Στρατηγού Ιωάννη Μακρυγιάννη» σε e-book, δωρεάν διάθεση

«Απομνημονεύματα του Στρατηγού Ιωάννη Μακρυγιάννη»

Δωρεάν e-book

«Ο Στρατηγός έγραψε τα Απομνημονεύματά του με φωνητική ορθογραφία και μ΄ ένα γραφικό χαρακτήρα ιδιότυπο και σχεδόν ακατανόητο σ΄ έναν αναγνώστη που δεν έχει εξασκηθεί ειδικά. Το έργο έμεινε άγνωστο αρκετές δεκαετίες, ώς ότου το ανακάλυψε ο Γιάννης Βλαχογιάννης και το πρόσφερε στο έθνος. Το μετάγραψε σε κανονική ορθογραφία, εργαζόμενος απάνω στο χειρόγραφο, όπως μας λέει ο ίδιος, δέκα εφτά μήνες, το διαίρεσε σε βιβλία και κεφάλαια και το δημοσίευσε στα 1907 μαζί μ΄ ολόκληρο το Αρχείο του Στρατηγού, συνοδεύοντας την έκδοση με πολύτιμα σχόλια και επεξηγηματικές υποσημειώσεις.

Η βασική παρεξήγηση είναι ότι έχει επικρατήσει, στη διανοούμενη Ελλάδα, η συνήθεια να θεωρείται ο Μακρυγιάννης σαν ένας απλός και ανεύθυνος άνθρωπος του λαού, παρθένος από κάθε εσωτερικό δούλεμα και κάθε προσωπικό στοχασμό, σαν ένας αυτόματος δημοτικός τραγουδιστής σε πεζό. Τα Απομνημονεύματά του παρουσιάζονται έτσι σαν ένα γραφτό έργο αντίστοιχο της «λαϊκής τέχνης», σπουδαίο, βέβαια, στο είδος του, αλλά που η σπουδαιότητά του βρίσκεται ακριβώς στην έλλειψη συνείδησης και ευθύνης του δημιουργού του, στην απλότητα της ψυχής του και της σκέψης του, στον αφελή αυθορμητισμό του. Και λαϊκός είναι βέβαια, ο άνθρωπος, βουτηγμένος με χαρά στη λαϊκότητα περισσότερο από κάθε άλλον Έλληνα πεζογράφο, όχι όμως έτσι όπως τον φαντάζονται. Κατά βάση λαϊκός στην έκφραση, στο γούστο, στη θεώρηση του κόσμου, όμως κάμποσα κεφάλια ψηλότερος από το πλήθος, πολύ έντονα ατομικός, στο έργο του όσο και στη ζωή του, και τρικυμισμένος από ευγενικά πάθη και αγωνίες. Πιστεύω ότι, παρά την απλότητα της φρασεολογίας του, ο Στρατηγός Μακρυγιάννης δεν είναι απλός συγγραφέας. Είναι περίπλοκος».

(Γ. θεοτοκάς, «Ο Στρατηγός Μακρυγιάννης», περιοδικό Νέα Εστία 1941)

Κατεβάστε το βιβλίο: «Απομνημονεύματα του Στρατηγού Ιωάννη Μακρυγιάννη»

Το e-book διανέμεται ελεύθερα με άδεια χρήσης:

Creative Commons Attribution/Share-Alike License, Βικιθηκη

• Κατεβάστε δωρεάν +500 βιβλία σε ηλεκτρονική μορφή
• Εκδόσεις schooltime.gr
• Κατεβάστε δωρεάν 200+ σχολικά βοηθήματα από το schooltime.gr

Ψηφιακή εκδοτική σειρά των ΑΣΚΙ

 

2| Απελευθέρωση - Δεκεμβριανά '44. Πόλεμος και ειρήνη στη μετακατοχική Αθήνα Συζητούν: Α) Ημέρες της Απελευθέρωσης: Χάγκεν Φλάισερ - Ιωάννα Παπαθανασίου - Ηλίας Νικολακόπουλος Β) Η κοινωνική διάσταση των Δεκεμβριανών: Μενέλαος Χαραλαμπίδης - Ηλίας Νικολακόπουλος Αποχαιρετώντας το δύσκολο 2020 σας παρουσιάζουμε τη δεύτερη έκδοση της ψηφιακής σειράς ανοιχτής πρόσβασης των ΑΣΚΙ «2 Αιώνες σε 21 Εκπομπές». Η έκδοση αφορά μία από τις πιο κρίσιμες περιόδους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας και περιλαμβάνει δύο συζητήσεις. Στην πρώτη, με τίτλο «Ημέρες της Απελευθέρωσης», ο Χάγκεν Φλάισερ, ένας από τους παλαιότερους και σημαντικότερους μελετητές της ιστορίας της δεκαετίας του 1940 στην Ελλάδα, συνομιλεί με την ιστορικό Ιωάννα Παπαθανασίου και τον πρόεδρο των ΑΣΚΙ, Ηλία Νικολακόπουλο, για τις ελπίδες, τις επιθυμίες και τους φόβους των πυκνών ημερών του φθινοπώρου του 1944. Στις 12 Οκτωβρίου, οι Γερμανοί εγκατέλειπαν την Αθήνα ύστερα από τριάμισι χρόνια ναζιστικής Κατοχής και ο λαός πλημμύριζε του δρόμους της πόλης. Πώς, όμως, και με ποιους όρους γιορτάστηκε η Απελευθέρωση; Τι προηγήθηκε κατά τους τελευταίους μήνες της Κατοχής, ποια ήταν τα σχέδια κάθε πλευράς και πώς οργανώθηκε η επόμενη μέρα; Τι συνέβη με τους δωσίλογους και ποια ήταν τα βασικά επίδικα της περιόδου; Πώς το σύνθημα του ΕΑΜ για «λαοκρατία» αντικαταστάθηκε από εκκλήσεις για «αυτοσυγκράτηση» και για πόσο; Πώς εξελίχθηκε η Απελευθέρωση στις υπόλοιπες περιοχές της χώρας; Η έκδοση περιλαμβάνει και μία πολύτιμη μαρτυρία του Σπύρου Ι. Ασδραχά για την Απελευθέρωση στην Λευκάδα, η οποία γράφτηκε για τη συγκεκριμένη εκπομπή και διαβάστηκε στη διάρκεια της. Στη δεύτερη συζήτηση, με τίτλο «Η κοινωνική διάσταση των Δεκεμβριανών», ο Ηλίας Νικολακόπουλος συνομιλεί με τον Μενέλαο Χαραλαμπίδη, έναν ιστορικό με ενεργή παρουσία στο πεδίο της δημόσιας ιστορίας, για τη Μάχη της Αθήνας. Εκκινώντας από τον κοινωνικό διχασμό και τις εμφύλιες συγκρούσεις του τελευταίου χρόνου της Κατοχής, καθώς και από την κοινωνική γεωγραφία των συνοικιών της Αθήνας κατά την Απελευθέρωση, συζητούν για τις μορφές και την ένταση της βίας που εκδηλώθηκε στην Ελλάδα αλλά και στις πόλεις της απελευθερωμένης Ευρώπης. Με το βλέμμα στα αίτια και τις αφορμές των Δεκεμβριανών, εστιάζουν στα κρίσιμα γεγονότα της 3ης Δεκεμβρίου και των 33 ημερών της σύγκρουσης, ενώ επιχειρούν μια χαρτογράφηση της πόλης, των συνοικιών και των αντιμαχόμενων στρατοπέδων στη διάρκειά της. Τέλος, μιλούν για τον βαρύ φόρο αίματος –τα χιλιάδες θύματα–, για τα πορίσματα της σύγχρονης ιστορικής έρευνας, αλλά και τη συναισθηματική και πολιτική φόρτιση που περιβάλλει, διαχρονικά, την εν λόγω συζήτηση. Δείτε και εδώ.

Κατεβάστε το σε μορφή pdf

Μορφές διαχείρισης της μνήμης και της ιστορίας: εθνικές επέτειοι, παρελάσεις, μνημονικές τελετές

 

Το συνέδριο διεξάγεται ψηφιακά: https://meet.lync.com/houtest-eap/teleconference/00NQD76M Χρόνος: 18-19 Σεπτεμβρίου 2020

Οι εθνικές επέτειοι και γενικότερα οι τελετές ιστορικής μνήμης αποτελούν κατά τις τελευταίες δεκαετίες ένα γόνιμο πεδίο έρευνας τόσο διεθνώς, όσο και στην Ελλάδα. Ερευνητικό ενδιαφέρον παρουσιάζει οπωσδήποτε η εμφάνιση και η ιστορική τους πορεία, εφόσον έτσι κατανοούμε τις κοινωνικές και πολιτισμικές διεργασίες καθώς και τις πολιτικές στοχεύσεις που επέτρεψαν τη θεσμοθέτηση αρχικά και την παγίωση ή την απονέκρωσή τους στη συνέχεια. Από την πλευρά της Δημόσιας Ιστορίας, ωστόσο, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το τελετουργικό τους, εφόσον εκεί, στις τυποποιημένες πρακτικές που ξεδιπλώνονται σε μια τελετή ιστορικής μνήμης, αποτυπώνονται πολλά: οι εκάστοτε αναπαραστάσεις και αξιολογήσεις του παρελθόντος, η κατασκευή και επιτέλεση ταυτοτήτων, οι τρόποι με τους οποίους οι κάθε λογής εξουσίες επιχειρούν να κινητοποιήσουν το κοινό τους κλπ.

Η συζήτηση γύρω από τις τελετές ιστορικής μνήμης αναζωπυρώνεται κατά καιρούς, ιδιαίτερα όταν συντελούνται κρίσιμες αλλαγές στο κοινωνικό, πολιτικό και ιδεολογικό πεδίο. Η δεκαετία της κρίσης φαίνεται πως ήταν μία από αυτές τις περιόδους, αν κρίνουμε από «ανορθογραφίες» όπως εκείνες των παρελάσεων της 25ης Μαρτίου του 2012, όταν η κοινωνική δυσαρέσκεια εκφράστηκε ποικιλότροπα κατά τη διάρκεια των εορταστικών εκδηλώσεων, από νέες προτάσεις που τείνουν να παγιωθούν όπως ο κύκλος εκδηλώσεων «Η Αθήνα Ελεύθερη» ή από το περσινό δρώμενο των ακτιβιστριών κατά τον εορτασμό της 28ης Οκτωβρίου 2019 στη Νέα Φιλαδέλφεια. Στο κέντρο της συζήτησης βρέθηκαν η σκοπιμότητα, ο συμβολισμός, η μορφή και οι δυνατότητες ανανέωσης των εθνικών επετείων. Η συζήτηση αυτή θα κορυφωθεί αναμφίβολα κατά τα επόμενα δύο έτη με αφορμή τα διακόσια χρόνια από την Επανάσταση και τις πολυσχιδείς εκδηλώσεις που ήδη οργανώνονται.

Το συνέδριο, συνεπώς, φιλοδοξεί να καταγράψει και να αναδείξει την ποικιλία των εθνικών τελετών που λαμβάνουν χώρα στην Ελλάδα από τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους έως σήμερα, την ποικιλία των μορφών και των στοχεύσεων που εκδιπλώθηκαν κατά τους δύο αυτούς αιώνες και, βέβαια, φιλοδοξεί να διερευνήσει τις δυνατότητες για μια ουσιαστική ανανέωσή τους, η οποία θα γειώνεται τόσο στις ιστοριογραφικές κατακτήσεις όσο και στις δημοκρατικές αξίες. 

 

Επανάσταση του 1821: Ένα ευρωπαϊκό γεγονός

Για το βιβλίο Η ελληνική επανάσταση του 1821 

Τεκμήρια, αναψηλαφήσεις, ερμηνείες του Βασίλη Κρεμμυδά (εκδ. Gutenberg)

Επειδή πλησιάζει η 200ή επέτειος της επανάστασης του 1821 και θα γραφτούν και θα ειπωθούν πολλά και διάφορα, παραθέτω παρακάτω μία ενδιαφέρουσα βιβλιοπαρουσίαση του Κ.Β. Κατσουλάρη για το σχετικό βιβλίο του Β. Κρεμμυδά:

Καθώς κοντοζυγώνει η συμπλήρωση των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση, με το πολιτικό σύστημα ήδη να ευαγγελίζεται την «απελευθέρωση» από νέες, φαντασιακές ή κατασκευασμένες «σκλαβιές», σήμερα περισσότερο από ποτέ έχει νόημα να διαβάζουμε, να συζητούμε, να ερευνούμε το βάθος και την ουσία του κορυφαίου αυτού ευρωπαϊκού γεγονότος που υπήρξε η Επανάσταση του 1821 και η συνακόλουθη ίδρυση ανεξάρτητου ελληνικού κράτους λιγότερο από μια δεκαετία μετά. [στην κεντρική εικόνα, ο πίνακας του Θεόδωρου Βρυζάκη, Μάχη]

Bιβλία όπως αυτό του καθηγητή Βασίλη Κρεμμυδά, που βασίζονται στην έρευνα, στην τεκμηρίωση, στην επιστημονική μεθοδολογία, στην κατά το δυνατόν απροκατάληπτη χρήση των στοιχείων, είναι το δίχως άλλο πολύτιμα.

Βέβαια, όπως περίπου συμβαίνει στα καθ’ ημάς και με τη λογοτεχνία, της οποίας ο πάσα ένας θεωρεί ότι δικαιούται να αυτοχρίζεται διάκονός της –ακόμη κι αν η επαφή του με τα λογοτεχνικά κείμενα δεν ξεπέρασε ποτέ την αποσπασματικότητα του σχολικού Αναγνωστικού–, έτσι και η ενασχόληση με την Ιστορία διακρίνεται στη χώρα μας από ένα ιδιότυπο μείγμα επαρχιωτισμού, συνομωσιολογίας και απόρριψης κάθε αυθεντίας (βλ. των ιστορικών) στο όνομα της «ανεξάρτητης», τάχα, έρευνας για την αλήθεια. Η Ιστορία, για τους αυτόκλητους τιμητές της, κάποιοι από τους οποίους φωνασκούν τις μεταμεσονύκτιες ώρες σε λαθρόβια κανάλια ενώ πολλοί περισσότεροι γεμίζουν ιστοσελίδες στο διαδίκτυο ή τους πάγκους των βιβλιοπωλείων με τα πονήματά τους, έχει μετατραπεί από πεδίο διερεύνησης των ιστορικών γεγονότων –κι επομένως της αυτοσυνειδησίας μας τόσο ως άτομα όσο και ως συλλογική οντότητα­–, σε πεδίο εφαρμοσμένων εμμονών, ιδεολογικών αγκυλώσεων, πατριδοκαπηλίας, ακόμη και γενικευμένης παράνοιας. Το κοινωνικό κλίμα που έχει διαμορφώσει αυτή η προσκόλληση σε μια ψυχοπαθολογική και φοβική χρήση της Ιστορίας (χωρίς να υποτιμούμε και την κουτοπόνηρη χρήση της, από πολιτευτές, δημοσιογράφους και άλλους) βρήκε πρόσφατα την έκφρασή του στο γελοίο όσο και επικίνδυνο περιστατικό της άσκησης ποινικής δίωξης σε ιστορικό (βλ. υπόθεση Χάινς Ρίχτερ, ο οποίος ευτυχώς αθωώθηκε), με μάρτυρες κατηγορίας ακόμη και ιστορικούς-καθηγητές πανεπιστημίου, για περιγραφές ή απόψεις που εκφράστηκαν στο πλαίσιο ιστορικής έρευνας, επειδή οι περιγραφές ή οι απόψεις αυτές –ακριβείς ή όχι είναι μια άλλη «ιστορία»– δεν συνάδουν με το ηρωικό αφήγημα μέσα από το οποίο διάφορες συλλογικότητες (εν προκειμένου, πολλοί Κρητικοί) βλέπουν τον εαυτό τους. Σε αυτό το πλαίσιο, βιβλία όπως αυτό του καθηγητή Βασίλη Κρεμμυδά, που βασίζονται στην έρευνα, στην τεκμηρίωση, στην επιστημονική μεθοδολογία, στην κατά το δυνατόν απροκατάληπτη χρήση των στοιχείων, και μάλιστα σε αυτή την ευσύνοπτη και, ας μας επιτραπεί ο όρος χρηστική έκδοση, είναι το δίχως άλλο πολύτιμα.

Μια περιεκτική επισκόπηση

Η έξοδος του Μεσολογγίου, του Θεόδωρου Βρυζάκη

Η σειρά από πυκνά οικονομικά, κοινωνικά, πολεμικά, πολιτικά, διπλωματικά κ.ά. γεγονότα που αποκαλείται Ελληνική Επανάσταση εκτείνεται σε ένα εύρος τουλάχιστον 15 ετών (από την Παλινόρθωση της Μοναρχίας στη Γαλλία και την ίδρυση της Ιεράς Συμμαχίας, το 1815, μέχρι το Πρωτόκολλο του Λονδίνου με το οποίο ιδρύεται για πρώτη φορά ανεξάρτητο ελληνικό κράτος, το 1830), μένοντας στην πιο στενή χρονικά θεώρηση του ιστορικού πλαισίου. Και βέβαια, εύκολα μπορείς κανείς να το δει να επεκτείνεται τουλάχιστον 12 χρόνια πίσω, μέχρι τις απαρχές των ναπολεόντειων πολέμων το 1803, και το λιγότερο 13 χρόνια μπροστά, μέχρι δηλαδή το 1843 και την εγκαθίδρυση της πρώτης Συνταγματικής Μοναρχίας. Από αυτή την άποψη, το μόλις διακοσίων σελίδων βιβλίο του Βασίλη Κρεμμυδά είναι ένα επίτευγμα, μια και κατορθώνει να δώσει στον αναγνώστη μια σύνθετη όσο και πανοραμική εικόνα του ψηφιδωτού από γεγονότα και κοινωνικούς μετασχηματισμούς της εποχής, μην παραλείποντας να σκιαγραφήσει τα πορτρέτα ορισμένων βασικών πρωταγωνιστών της Επανάστασης και της ίδρυσης του ελληνικού κράτους, και συγκεκριμένα του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου και του Ιωάννη Καποδίστρια. Από αυτή την άποψη, αποτελεί πόνημα που μπορεί να λειτουργήσει ιδανικά και ως εισαγωγικό βιβλίο για όποιον ενδιαφέρεται να μάθει περισσότερα για την Ελληνική Επανάσταση, ακόμη κι αν διαθέτει λίγες ή ελάχιστες γνώσεις για το θέμα (τούτου λεχθέντος, οι αναγνώστες που ενδεχομένως θα δυσκολευτούν περισσότερο δεν είναι όσοι ενδεχομένως δεν γνωρίζουν αρκετά αλλά εκείνοι που πιστεύουν ότι γνωρίζουν υπερβολικά πολλά).

Ένα ευρωπαϊκό γεγονός

Είναι προφανές, ήδη από την εισαγωγή, ότι αυτό που κομίζει ο καθηγητής Κρεμμυδάς στη συζήτηση για την Ελληνική Επανάσταση έχει καταρχάς να κάνει με τη δική του ειδίκευση, ήτοι την οικονομική και κοινωνική ιστορία της Ελλάδος, και κυρίως της Πελοποννήσου και των Κυκλάδων, τις δεκαετίες πριν από την Επανάσταση και αμέσως μετά. Έτσι, από τις πιο μεστές και πρωτότυπες σελίδες του βιβλίου είναι αυτές που αναφέρονται στην ανάπτυξη μιας νέας αστικής τάξης, κυρίως στα χρόνια των ναπολεόντειων πολέμων, ειδικότερα εξαιτίας της μεγάλης ανάπτυξης του εμπορικού στόλου για λόγους γεωπολιτικής συγκυρίας. Η κρίση που ακολούθησε, από το 1815 και μετά, μεταξύ άλλων επιπτώσεων που είχε στους ντόπιους πληθυσμούς (βλ. μεγάλη ανεργία), άφησε ανενεργά και τεράστια κεφάλαια που είχαν σωρευτεί στα χέρια εμπόρων και τραπεζιτών-τοκογλύφων, κεφάλαια που στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκαν για τους σκοπούς της Επανάστασης.

Ο Χορός του Ζαλόγγου, του Θεόφιλου.

Σταχυολογώντας τα σημαντικότερα γεγονότα που επέτρεψαν την πραγματοποίηση της Επανάστασης όσο και την τελεσφόρησή της, ο Κρεμμυδάς ξεχωρίζει από αυτά την Ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας, η οποία χάρη στον συνωμοτικό της χαρακτήρα κατάφερε να σχεδιάσει με εντυπωσιακή λεπτομέρεια τόσο στρατιωτικές όσο και πολιτικές ή διπλωματικές πτυχές των όσων θα ακολουθούσαν. Η Φιλική Εταιρεία, έχοντας ιδρυθεί από εμπόρους-αστούς, υπηρετούσε με ξεκάθαρο τρόπο και τον ιδεολογικό-εθνικό στόχο της Επανάστασης, που δεν ήταν άλλος από την εγκαθίδρυση ενός σύγχρονου, ανεξάρτητου, δημοκρατικού αστικού κράτους, εμπνεόμενο από τα ιδεώδη του Διαφωτισμού. Εντυπωσιακό στην αφήγηση του Κρεμμυδά είναι ότι αυτό το πνεύμα, που οροθετεί ως έναν βαθμό και τους εκπεφρασμένους σκοπούς της Επανάστασης, δεν εγκαταλείφθηκε ούτε στιγμή, ενώ έως έναν βαθμό υπηρετήθηκε ακόμη κι από εκείνους που, συμβατικά μιλώντας, θα έλεγε κανείς ότι ανήκαν στην πιο παραδοσιακή και συντηρητική πλευρά των πρωταγωνιστών της, όπως ήταν ο Θ. Κολοκοτρώνης. Δηλωτικό των προθέσεων των ανθρώπων που πρωτοστάτησαν είναι ότι και στις τρεις Εθνοσυνελεύσεις παίρνονται αποφάσεις που ορίζουν το νέο κράτος ως ανεξάρτητο, δημοκρατικό, με σεβασμό στα ατομικά δικαιώματα. Παρότι ως επίσημη θρησκεία του κράτους ορίζεται εξαρχής η Ορθόδοξη Ανατολική, γίνεται σαφής αναφορά στο δικαίωμα των άλλων θρησκειών να λατρεύονται ελεύθερα στη χώρα.

Έτσι, γίνεται φανερό ότι η Ελληνική Επανάσταση υπήρξε εξαρχής ένα ευρωπαϊκό γεγονός, που εγγράφεται στο χάρτη των σημαντικών ανακατατάξεων στον ευρωπαϊκό χώρο και το οποίο γεγονός κατέστη δυνατό εν μέρει χάρη σε αυτές τις ανακατατάξεις.

Ο ρόλος της Εκκλησίας, οι εμφύλιοι και το Ναβαρίνο

Η Εγκύκλιος του Πατριαρχείου με την οποία, από τις πρώτες μέρες της Επανάστασης, το Πατριαρχείο την καταδικάζει, δεν ήταν για τον Βασίλη Κρεμμυδά μια προσπάθεια εξευμενισμού του Σουλτάνου. Αντίθετα, εξέφραζε την πάγια θέση του, την ριζική του αντίθεση στον Διαφωτισμό, σε καθετί το καινούργιο, σε κάθε αλλαγή του status quo.

Ενώ συχνά αναφέρει ότι αρκετοί κληρικοί εντάχθηκαν στο αγώνα και τον υποστήριξαν με θέρμη, ο συγγραφέας είναι κάπως απόλυτος σε ό,τι αφορά την αρνητική στάση του Πατριαρχείου και της εκκλησιαστικής ιεραρχίας απέναντι στην Επανάσταση. Η Εγκύκλιος του Πατριάρχη με την οποία, από τις πρώτες μέρες της Επανάστασης, το Πατριαρχείο την καταδικάζει, δεν ήταν για τον Βασίλη Κρεμμυδά μια προσπάθεια εξευμενισμού του Σουλτάνου. Αντίθετα, εξέφραζε την πάγια συντηρητική θέση του Πατριαρχείου, τη ριζική του αντίθεση στον Διαφωτισμό, σε καθετί το καινούργιο, σε κάθε αλλαγή του status quo. «Και ελεύθεροι είναι οι Έλληνες και κράτος έχουν· το κράτος τους είναι η Οθωμανική Αυτοκρατορία και βασιλιάς τους ο Σουλτάνος· αυτά τους έδωσε ο Θεός και όποιος πηγαίνει αντίθετα έρχεται σε αντίθεση με τον ίδιον τον θεό». Το απόλυτα φιλικό προς τον Σουλτάνο Διάγγελμα, το οποίο συνυπογράφουν ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων και 21 Επίσκοποι, δεν θα αποσοβήσει την τραγική μοίρα του Γρηγορίου του Ε΄λίγες μέρες αργότερα ούτε και θα επηρεάσει ριζικά τους επαναστατημένους Έλληνες. Στο μόνο που διέβλεπε σωστά ήταν ότι το κόστος που θα πλήρωναν αθώοι και άμαχοι θα ήταν μεγάλο, μια και η τακτική του Σουλτάνου δεν ήταν τόσο η στρατιωτική αντιπαράθεση όσο η λογική των αντιποίνων με σφαγές χριστιανών (βλ. Χίος, Ψαρά και πολλά άλλα μέρη). Από την άλλη, ακριβώς αυτή η «βαρβαρότητα» των Οθωμανών συνετέλεσε τα μάλα στην δημιουργία μιας εικόνας, από τη μία, ενός πολιτισμένου έθνους που αγωνιζόταν για τη δίκαιη ανεξαρτησία του (ένα έθνος μάλιστα με ένδοξο παρελθόν), και μιας αυτοκρατορίας που εκπροσωπούσε το παλιό, τη μισαλλοδοξία και τη βαρβαρότητα, όλα όσα ο Διαφωτισμός αντιμαχόταν. Μιλώντας πάντως για σφαγές αμάχων και κτηνωδίες, ο Κρεμμυδάς, σε αντίθεση με άλλους ιστορικούς, κρατάει χαμηλούς τόνους για γεγονότα όπως η κατάληψη της Τρίπολης, γνωστή ως «Άλωση της Τριπολιτσάς», στα οποία από πολλούς κατηγορείται η ελληνική πλευρά για «εθνοκάθαρση». Ο συγγραφέας, χωρίς να αρνείται ότι υπήρξαν περιπτώσεις μαζικής βίας, ακόμη και άσκοπης σε κάποιες περιπτώσεις, διακρίνει τη «δίκαιη» βία των επαναστατημένων Ελλήνων, που διεκδικούσαν την ελευθερία και την αυτοδιαχείρισή τους, από τη μαζική βία των αντιποίνων των Οθωμανών – διάκριση ποιοτική όσο και ποσοτική που δύσκολα μπορεί κανείς να αρνηθεί. Κυρίως όμως μας εφιστά την προσοχή στο να μην κρίνουμε τις πράξεις των ανθρώπων εκείνης της εποχής με τα σημερινά μας «γυαλιά», να βλέπουμε τα γεγονότα μέσα στο ιστορικό, κοινωνικό και ανθρωπολογικό τους συγκείμενο.

Για τον εμφύλιο (ή τους εμφύλιους) που ακολούθησαν, στα 1823-1824, ο συγγραφέας επίσης αποφεύγει τις κοινοτοπίες («οι Έλληνες μεγαλουργούμε και έπειτα διχαζόμαστε και καταστρεφόμαστε»), κι επιχειρεί να δει τα πράγματα αντικειμενικά, ως μέρος του αγώνα για την εξουσία μεταξύ όλων των πλευρών που πρωτοστάτησαν στην Επανάσταση. Συνολικότερα, ο Κρεμμυδάς εξετάζει τους εμφύλιους που ακολούθησαν στο πλαίσιο της αντιπαλότητας ανάμεσα στην παράδοση και τη νεωτερικότητα, μια αντιπαλότητα που δεν έπαψε να αναζωπυρώνεται ξανά και ξανά στις δεκαετίες που ακολούθησαν, και στοιχεία της οποίας μπορεί κανείς να διακρίνει ακόμη και στις μέρες μας (δική μας παρατήρηση). Τέλος, με αφορμή το Ναβαρίνο, αλλά και τα όσα ακολούθησαν, ο Κρεμμυδάς είναι σαφής και εύγλωττος σε ό,τι αφορά τις επεμβάσεις των λεγόμενων Μεγάλων Δυνάμενων για την επιτυχή έκβαση της Επανάστασης και την ίδρυση ανεξάρτητου κράτους, χωρίς ούτε να ιδεολογικοποιεί το ρόλο τους ούτε και να τον υποτιμά: προσπαθεί να είναι νηφάλιος και αντικειμενικός και να εντάσσει καθετί μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο όπου λαμβάνει χώρα, που εδώ δεν είναι άλλο από τη σταδιακή αποσύνθεση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, για την οποία η Ελληνική Επανάσταση υπήρξε, μεταξύ άλλων, ένας από τους καταλύτες. Καθώς η άποψη των Μεγάλων Δυνάμεων μεταστρέφεται και το δόγμα για την πάση θυσία διατήρηση της ακεραιότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που εγκαθίδρυσε η Ιερά Συμμαχία αρχίζει να κλονίζεται, οι τρεις Δυνάμεις καταλήγουν να «διαγωνίζονται» ποια θα βοηθήσει περισσότερο την Ελληνική Επανάσταση, παίρνοντας εγκαίρως «θέση» στο μέλλον της νοτιοανατολικής Ευρώπης.

Η ναυμαχία του Ναβαρίνο, από τον George Phillip Reinagle (1828)

Συνοψίζοντας, ο καθηγητής Βασίλης Κρεμμυδάς δίνει μια εικόνα των επαναστατημένων Ελλήνων που, χωρίς πρόθεση πρόκλησης, διαφοροποιείται αισθητά από τις επικρατούσες. Η ελληνική αστική τάξη εμφανίζεται καλά ενημερωμένη, μορφωμένη, ξεκάθαρη στους στόχους της και με υψηλό πατριωτικό φρόνημα. Ακόμη κι ο εμφύλιος δεν ήταν μια μάχη εξόντωσης της αντίπαλης πλευράς, αλλά μια εύλογη διεκδίκηση για τη νομή της εξουσίας, ενώ κάθε πλευρά δεν έχασε ποτέ από τον ορίζοντά της το μεγαλύτερο διακύβευμα, που ήταν να μην απωλεσθεί πλήρως η Επανάσταση. Επίσης, παρότι ειδικά οι προύχοντες της Πελοποννήσου και ορισμένοι Στρατιωτικοί έβλεπαν με δυσθυμία την εγκατάλειψη των προνομίων τους υπέρ ενός συγκεντρωτικού κράτους, στην πράξη, στις κρίσιμες στιγμές, δεν αντιτάχθηκαν στη δημιουργία του με σφοδρότητα. Για παράδειγμα, το περίφημο Ψήφισμα με τον οποίο καλούνταν η Αγγλία να επέμβει και να πάρει στα χέρια της τις τύχες της Επανάστασης (που αργότερα, χαρακτηρίστηκε από ορισμένους ιστορικούς «κίνηση υποτέλειας») το υπέγραψε ακόμη κι ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης. Η σύλληψη και φυλάκιση του Κολοκοτρώνη δεν ήταν ένα γεγονός εσχάτης προδοσίας απέναντι στον ήρωα της Επανάστασης, αλλά φυσικό αποτέλεσμα συγκεκριμένων διεργασιών και αντιπαλοτήτων, για τις οποίες και ο ίδιος ο οπλαρχηγός έφερε ευθύνη. Τέλος, ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν ήταν μονάχα ο άνθρωπος που ήθελε να εκσυγχρονίσει την Ελλάδα φτιάχνοντας ένα δημοκρατικό κράτος στα πρότυπα των ευρωπαϊκών, αλλά κι ένας υπέρμαχος της δεσποτείας και της φιλοσοφίας της Ιεράς Συμμαχίας, ενάντιος σε σημαντικές όψεις του Διαφωτισμού και πολέμιος του Συντάγματος (το οποίο σημειωτέον υπήρξε σταθερή επιδίωξη της Επανάστασης που δεν έπαψε να εκφράζεται έως το 1843, οπότε και επιτεύχθηκε). Από αυτή την άποψη, η δολοφονία του, όσο αποτρόπαια ενέργεια κι αν ήταν, εμφανίζεται περίπου ως λογικό κι αναμενόμενο αποτέλεσμα της πολιτικής και στραγηγικής του.

Ο καθηγητής Βασίλης Κρεμμυδάς δίνει μια εικόνα των επαναστατημένων Ελλήνων που διαφοροποιείται αισθητά από τις επικρατούσες. 

Την ιστορική αλήθεια, βέβαια, δεν μπορεί ποτέ κανείς να την αποτυπώσει πλήρως ούτε να την περιγράψει εξαντλητικά. Κάθε εποχή προβάλλει τις αντιλήψεις της πάνω στο ιστορικό υλικό, τις επιδιώξεις της και τις προκαταλήψεις της. Το βιβλίο του Βασίλη Κρεμμυδά είναι σίγουρα ένα από αυτά που αξίζει να διαβάσει με προσοχή κάθε αναγνώστης που ενδιαφέρεται για τη σύγχρονη ελληνική ιστορία, είτε αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως ειδήμονα είτε κατέχει μόνο τις στρεβλές και λειψές γνώσεις της σχολικής εκπαίδευσης. Σε βοηθάει να σκέφτεσαι την Ιστορία, την ίδια στιγμή που στην αφηγείται, κρατώντας αποστάσεις από «δόγματα» και «ιδεολογίες», εφιστώντας μας την προσοχή στα γεγονότα, στην κοινωνία και τις επιθυμίες της, στα μεγάλα ρεύματα της Ιστορίας όσο και στη βούληση σημαντικών μεμονωμένων «παικτών». 

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.

Η ελληνική επανάσταση του 1821

Τεκμήρια, αναψηλαφήσεις, ερμηνείες 

Βασίλης Κρεμμυδάς

Εκδ. Gutenberg 2016

Σελ. 232

Ο μεγάλος περίπατος της Άλκης

3/12 Ο μεγάλος περίπατος της Άλκης Αφιέρωμα στο έργο της Άλκης Ζέη

Το Megaron Plus και οι εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ προσκαλούν τους φίλους τους, την Τρίτη 3 Δεκεμβρίου 2019 στις 7 μ.μ., σε μια βραδιά αφιερωμένη στην Άλκη Ζέη, την αγαπημένη συγγραφέα μικρών και μεγάλων, με αφορμή την κυκλοφορία του νέου παιδικού μυθιστορήματός της «Ένα παιδί από το πουθενά». Στην εκδήλωση θα μιλήσουν: η βυζαντινολόγος-ακαδημαϊκός Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, η συγγραφέας Αγγελική Δαρλάση, ο σκηνοθέτης Βασίλης Παπαβασιλείου, ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος, η καθηγήτρια  στο Παιδαγωγικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών Βίκυ Πάτσιου, ο δημοσιογράφος Παύλος Τσίμας και η εκπαιδευτικός-συγγραφέας Αντιόπη Φραντζή. Αποσπάσματα από το νέο βιβλίο της Άλκης Ζέη θα διαβάσουν οι μαθητές Κωνσταντής Αλεξόπουλος, Χρύση Ζούλα και Βασιλική Ρεμούνδου Η είσοδος είναι ελεύθερη με δελτία προτεραιότητας. Η διανομή των δελτίων αρχίζει στις 5:30 μ.μ. Το συγγραφικό έργο της Άλκης Ζέη και η σχέση του με την ιστορία «Από τα μικρά μου χρόνια ως σήμερα, ας μην πω με ακρίβεια πόσα είναι γιατί θα τρομάξω κι εγώ η ίδια, έζησα έναν πόλεμο, δύο εμφύλιους πολέμους, δύο δικτατορίες και δύο προσφυγιές. Δεν τα έζησα σαν απλός παρατηρητής, αλλά παίρνοντας ενεργό μέρος κάθε φορά κι έτσι και να ήθελα δεν θα μπορούσε το συγγραφικό μου έργο να μην επηρεαστεί από τα γεγονότα αυτά που συγκλόνισαν τον τόπο μας. Άθελά μου η ζωή μου μπλέχτηκε μέσα στην ιστορία κι έγινα κι εγώ ένα κομμάτι της. Το συγγραφικό μου λοιπόν έργο, θέλω δεν θέλω, είναι γεμάτο ιστορία… Αν πέτυχα να κάνω τα παιδιά να την ακούσουν τουλάχιστον, το μέλλον θα δείξει». Α.Ζ. Η Άλκη Ζέη… … γεννήθηκε στην Αθήνα. Ο πατέρας της καταγόταν από την Κρήτη και η μητέρα της από τη Σάμο, όπου πέρασε τα πρώτα παιδικά της χρόνια. Παντρεύτηκε τον θεατρικό συγγραφέα και σκηνοθέτη Γιώργο Σεβαστίκογλου, που πέθανε το 1991. Απέκτησαν δύο παιδιά. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, στη Δραματική Σχολή του Ωδείου Αθηνών και στο Κινηματογραφικό Ινστιτούτο της Μόσχας, στο τμήμα σεναριογραφίας. Από το 1954 έως το 1964 έζησε ως πολιτική πρόσφυγας στη Σοβιετική Ένωση. Το 1964 επιστρέφει οικογενειακώς στην Ελλάδα, για να ξαναφύγουν πάλι όλοι μαζί με τον ερχομό της Χούντας το 1967. Αυτήν τη φορά ο τόπος διαμονής τους είναι η Γαλλία, και συγκεκριμένα το Παρίσι, απ’ όπου επιστρέφουν μετά τη δικτατορία. Από πολύ μικρή ασχολήθηκε με το γράψιμο. Στις πρώτες ακόμη τάξεις του Γυμνασίου άρχισε να γράφει κείμενα για το κουκλοθέατρο. Ένας από τους ήρωες που δημιούργησε, ο Κλούβιος, έγινε κατοπινά ο ήρωας του γνωστού κουκλοθέατρου «Μπαρμπα-Μυτούσης», εμπνεύστρια του οποίου ήταν η Ελένη Θεοχάρη-Περάκη. Πρώτο της μυθιστόρημα είναι «Το καπλάνι της βιτρίνας» (1963), που το έχει εμπνευστεί από τα παιδικά της χρόνια στη Σάμο και είναι σχεδόν αυτοβιογραφικό. Ακολουθεί μια σειρά μυθιστορημάτων για παιδιά, και το 1987 κυκλοφορεί το πρώτο της βιβλίο για μεγάλους «Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα». Το 2013 κυκλοφόρησε το αυτοβιογραφικό της βιβλίο «Με μολύβι φάμπερ νούμερο δύο». Τον Νοέμβριο του 2019 κυκλοφορεί το νέο παιδικό μυθιστόρημά της με τίτλο «Ένα παιδί από το πουθενά» στο οποίο με τη φωνή ενός δεκάχρονου αγοριού αφηγείται την περιπέτεια του να μεγαλώνεις σήμερα. Το 2010 τιμήθηκε με το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών για το σύνολο του έργου της. Το 2012 αναγορεύτηκε επίτιμη διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Κύπρου. Το 2014 αναγορεύτηκε επίτιμη διδάκτωρ του Τμήματος Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ενώ το 2015 απέσπασε την ίδια τιμή από το Πανεπιστήμιο Πατρών της Σχολής Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών. Τον Ιανουάριο του 2015 έλαβε τον Χρυσό Σταυρό του Τάγματος της Τιμής, διάκριση που αποδίδεται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας σε διαπρεπείς προσωπικότητες των τεχνών, των επιστημών και των γραμμάτων, ενώ τον Σεπτέμβριο του 2015 τιμήθηκε  από τη Γαλλία με τον τίτλο του Ταξιάρχη του Τάγματος των Τεχνών και των Γραμμάτων (Commandeur de l’Ordre des Arts et des Lettres). Σταθερή αξία για τη σύγχρονη λογοτεχνία μας,… … η Άλκη Ζέη μπορεί να γράφει κυρίως για παιδιά, όμως απευθύνεται και στους ενήλικες. Μέσα στα έργα της, η συγγραφέας μετατρέπει προσωπικά της βιώματα σε μυθιστορηματικές καταστάσεις, κρατώντας πάντα την απαραίτητη απόσταση από το αυτοβιογραφικό στοιχείο αλλά επιτρέποντας στους ήρωές της να βλέπουν τα πράγματα με τη δική της θεώρηση.  Ανήκοντας σε μια γενιά της οποίας οι ατομικές φιλοδοξίες υποχώρησαν μπροστά στα συλλογικά οράματα και στα συνταρακτικά γεγονότα που αναγκαστικά ισοπέδωναν την προσωπική ζωή, κι έχοντας συμβαδίσει με την πρόσφατη ιστορία της Ελλάδας, των ανατροπών, των διωγμών, της αγωνίας για το αύριο, της συμμετοχής στους αγώνες για ελευθερία και δημοκρατία, αισθανόταν ανέκαθεν το χρέος να καταγράψει σημαντικές ιστορικές στιγμές για χάρη των νεότερων γενιών· χωρίς ίχνος διδακτισμού αλλά με τη διάθεση να προκαλέσει προβληματισμό πάνω σε πλήθος διαχρονικών αξιών και σύγχρονων θεμάτων που αποτυπώνει στα έργα της με εξαιρετική λογοτεχνικότητα, καλοδουλεμένη πλοκή και διάσπαρτο χιούμορ. Η Άλκη Ζέη θεωρείται η πιο σημαντική ελληνίδα συγγραφέας παιδικής και εφηβικής λογοτεχνίας. Είναι διεθνώς αναγνωρισμένη, πολυβραβευμένη τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό με τα πιο σημαντικά βραβεία. Τα βιβλία της έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες και προτείνονται επίσης για ανάγνωση και για μελέτη στα σχολεία του εξωτερικού. Τα σημερινά παιδιά έχουν πλέον την ευκαιρία να γνωρίσουν κείμενά της και μέσα στα σχολικά τους βιβλία, όπου είναι ανθολογημένα έργα της. Έγραψαν για την Άλκη Ζέη «Η Άλκη Ζέη πρέπει, νομίζω, να χαιρετισθεί σαν συγγραφικό φαινόμενο». Έλλη Αλεξίου «Χωρίς να χρησιμοποιεί ποτέ λεκτικά και φιλολογικά πυροτεχνήματα, η συγγραφέας συναρπάζει το κοινό της με την απαράμιλλη δύναμη της παρατήρησής της, με τον διακριτικό αλλά υποβλητικό της στοχασμό, με το αβίαστο χιούμορ. Τα βιβλία της είναι από τα πιο μεστά κείμενα που φτάνουν στα χέρια των παιδιών αλλά και των μεγάλων». Ζωή Βαλάση «Η Άλκη Ζέη έχει συμβάλει καθοριστικά στην ανανέωση του παιδικού βιβλίου τόσο με την αισθητική όσο και με την κοινωνική και παιδαγωγική αξία των έργων της». Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου «Η Ζέη αποδεικνύει πως γνωρίζει τους τρόπους να κρατά τους αναγνώστες της δεμένους στην αφηγηματική τεχνική της… είναι ένας αληθινός ταλαντούχος εργάτης της τέχνης του λόγου και τα βιβλία της δικαίως όχι μόνο αγαπιούνται από τα παιδιά και τους μεγάλους, αλλά έχουν ήδη καταγραφεί στα σημαντικά έργα της νεοελληνικής γραμματείας». Μάνος Κοντολέων «Η Άλκη κατορθώνει με τη γραπτή της κατάθεση αλλά και τη συνολική διαχρονικώς στάση και κοινωνική τοποθέτησή της να στέκεται αλώβητη από τις συγκυριακές κατρακύλες και τα ζαβολιάρικα σκέρτσα των εποχών της κακοήθειας, του πνευματικού ρατσισμού και της μιζέριας. Σαν να μην την πιάνει τίποτα». Θωμάς Κοροβίνης «Η Άλκη Ζέη δεν ξεχνάει ποτέ το παιδί. Δεν ξεχνάει ποτέ να είναι η ίδια παιδί. Τόσο μάλιστα που πολλές είναι οι στιγμές που μας προκαλείται η έκπληξη για το πώς πιάνει την όραση του παιδιού. Γιατί υπάρχει στη συγγραφέα η ταύτιση με την ψυχολογία του παιδιού και όχι ο μιμητισμός της παιδικής συμπεριφοράς... Η λογοτεχνία για το παιδί στην Άλκη Ζέη έχει βρει τον συγγραφέα της». Γιάννης Νεγρεπόντης «Στο έργο της Άλκης Ζέη, το ύφος της γραφής ταιριάζει απόλυτα με το ήθος του προσώπου. Εξαιρετικά καλλιεργημένο γούστο που απεχθάνεται τον στόμφο και την επιμελημένη πόζα. Εκφραστική λιτότητα και νοηματική διαύγεια που πηγάζει από μια καλά αφομοιωμένη γνώση. Σωστή κρίση που πατάει ποιο πολύ στη διαίσθηση και στην παρατήρηση και λιγότερο στη λογική των αναλύσεων. Βίωμα της ιστορίας που βαθαίνει την προοπτική της. Απροσποίητη κουβέντα που μεταγγίζεται στη ζωντάνια των διαλόγων της. Χαρά της ζωής που συνδυάζεται με τη χαρά της γραφής και φτάνει αβίαστα στον αναγνώστη. Σπάνια αίσθηση του χιούμορ». Χριστίνα Ντουνιά Ώρα έναρξης 19:00 Ελεύθερη είσοδος μόνο με δελτία προτεραιότητας.  Η διανομή των δελτίων αρχίζει στις 17:30.  Η εκδήλωση θα μεταδοθεί απευθείας μέσω διαδικτύου από τον ιστότοπο της υπηρεσίας ΔΙΑΥΛΟΣ (diavlos.grnet.gr) του Εθνικού Δικτύου Έρευνας και Τεχνολογίας (ΕΔΕΤ) και θα είναι ανοικτή σε όλους. Η παρακολούθηση της μετάδοσης θα είναι εφικτή και μέσω της ιστοσελίδας του Μεγάρου (www.megaron.gr) Περισσότερα

Ο Φάνης Κακριδής για τη διδασκαλία των αρχαίων στο γυμνάσιο

Mε αφορμή τον θάνατο του διακεκριμένου φιλόλογου Φάνη Κακριδή παραθέτουμε παρακάτω ένα εξαιρετικό κείμενό του σχετικά με τη διδασκαλία των αρχαίων στο Γυμνάσιο που αναδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Φιλόλογος, τεύχος 140.

Ρίχνω τα λουλούδια στο καλάθι των αχρήστων
και προχωρώ στη διδασκαλία της γραμματικής[2]

Από τότε[από τη μεταρρύθμιση του 77] ως σήμερα οι Υπουργοί και των δύο μεγάλων κομμάτων με τους νεοτερισμούς τους άλλο δεν έκαναν από το να το καταστρέφουν. Η μεγαλύτερη ζημιά έγινε όταν στην κυβέρνηση Κ.Μητσοτάκη ο Γεώργιος Σουφλιάς, μηχανικός, ως Υπουργός Παιδείας ακολούθησε το δρόμο που είχε προετοιμάσει, ως υπουργός του ΠΑ.ΣΟΚ., ο Αντώνης Τρίτσης, πολεοδόμος, και επανεισήγαγε τη γλωσσική διδασκαλία των Αρχαίων στο Γυμνάσιο. Θα τα προλάβατε μερικοί εκείνα τα πρώτα ντροπιαστικά βιβλία, όπου ο Αττικισμός διδασκόταν «διαχρονικά», μέσα από αρχαία, βυζαντινά και νεότερα (καθαρευουσιάνικα) κείμενα. Ζημιά έκανε και ο Γεράσιμος Αρσένης, οικονομολόγος, όταν μείωσε κατά 40% τις ώρες των φιλολογικών μαθημάτων· ζημιά και ο Πέτρος Ευθυμίου, φιλόλογος και μάλιστα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, όταν αντί να διορθώσει τα κακώς κείμενα, όπως είχε υποχρέωση, προτίμησε να προωθήσει το λεγόμενο διαθεματικό πρόγραμμα, μόνο και μόνο γιατί απαιτούσε καινούρια βιβλία και βοηθούσε στην απορρόφηση των ευρωπαϊκών πιστώσεων[3].

Ζημιά έγινε και μετά το 2004, όταν η υπουργός Μαριέτα Γιαννάκου, ψυχίατρος, ή μάλλον κάποιοι γνωστοί άγνωστοι τριγυρινοί και τριγυρινές της, σε μιαν απίστευτη κρίση νεοσυντηρητισμού, θαρρείς το έβαλαν πρόγραμμα να επαναφέρουν τη διδασκαλία του αρχαίου κόσμου σε τρόπους που παραπέμπουν στην εποχή πριν από τη μεταρρύθμιση του ’77, για να μην πούμε παραπίσω!
Έτσι, με μόνη την απόφαση της υπουργού και την έγκριση του πάντα ανίσχυρου και άβουλου Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, αυξήθηκαν οι ώρες της γλωσσικής διδασκαλίας στο Γυμνάσιο[4]· έτσι χωρίστηκαν στο Λύκειο η διδασκαλία της γραμματικής και του συντακτικού από τη μελέτη των κειμένων· έτσι ξεκίνησαν οι καθηγητές ξένων γλωσσών να διδάσκουν Ιστορία· έτσι εγκρίθηκαν τα τελευταία, αμέθοδα και απωθητικά στην πλειοψηφία τους διδακτικά βιβλία.
Φυσικά η ιδεολογική βάση έχει αλλάξει. Η διδασκαλία της αρχαίας γλώσσας, υποστηρίζεται τώρα, καταπολεμά τη λεξιπενία και βελτιώνει τις εκφραστικές ικανότητες των μαθητών που χωρίς αυτήν είχαν πάρει τον κατήφορο. Αυτή η αβάσιμη και αναπόδεικτη θεωρία ξεκίνησε από πιο παλιά, με πρόμαχο τον καθηγητή Γεώργιο Μπαμπινιώτη[5]. Η θεωρία ενισχύθηκε όταν το 1985, στις εισαγωγικές για τα Ανώτερα Εκπαιδευτικά ιδρύματα, μερικοί υποψήφιοι -ποτέ δε μάθαμε πόσοι- ζήτησαν να τους εξηγηθούν οι λέξεις αρωγή και ευδοκίμηση. Θέριεψε τότε η εθνική αγανάκτηση, και για να πω ένα μόνο παράδειγμα, ο φίλος φιλόλογος Κώστας Γεωργουσόπουλος πρότεινε, στ’ αστεία βέβαια, στους μαθητές αυτούς, όταν έρθει η ώρα, να μην τους αναγνωριστεί ευδόκιμος υπηρεσία και να μην τους δοθεί το βοήθημα του ταμείου αρωγής. Λαμπρά! –αλλά και τα δυο αυτά, ως λέξεις και ως έννοιες χρειάζονται, όταν κανείς βγαίνει στη σύνταξη, όχι όταν επιχειρεί να γίνει δεκτός στο Πανεπιστήμιο.
Παλιά γλωσσολογική αρχή διδάσκει ότι καθένας μαθαίνει, θυμάται , αναγνωρίζει και χρησιμοποιεί τις λέξεις που του χρειάζονται. Τα Ελληνόπουλα γνωρίζουν και χρησιμοποιούν τις λέξεις βοήθεια και υποστήριξη, και προκοπή και επιτυχία. Γιατί να θυμώσουμε, όταν τύχει μερικά να μην ξέρουν και την αρωγή και την ευδοκίμηση;
Οπωσδήποτε στη θεωρία ότι τα αρχαία ελληνικά ωφελούν τα νέα ελληνικά ολόκληρο το βάρος πέφτει στις λέξεις –και γι’ αυτό άξονας και αρχή σοφίας στο βιβλίο της Αρχαίας Ελληνικής γλώσσας είναι η παραγωγή και η σύνθεση. Ότι όμως και στις λέξεις, αλλά κυρίως στη γραμματική και στη σύνταξη, η πρώιμη και επίμονη γλωσσική διδασκαλία των Αρχαίων παράλληλα με τη γλωσσική διδασκαλία των Νέων Ελληνικών προκαλεί σύγχυση, αποπροσανατολίζει και νοθεύει το αδιαμόρφωτο ακόμα γλωσσικό ένστικτο των παιδιών του Γυμνασίου, και ότι στις εκθέσεις των μαθητών όλο και περισσότερο ξεφυτρώνουν λάθη «ελληνισμού»: ελληνικούρες, βαρβαρισμοί, σολοικισμοί και ακυρολεξίες –αυτά τα ξεχνούμε!
Προσωπικά το πιστεύω, αλλά δε γίνεται να το αποδείξω ότι οι υπόγειοι αυτόματοι μηχανισμοί της αντίδρασης την καλωσορίζουν τη γλωσσική σύγχυση και τη ροπή προς τους αρχαϊσμούς, που πια έχει πάρει μορφή επιδημίας, ακόμα και όταν οδηγούν σε λάθη. Αφού χάθηκε για πάντα η καθαρεύουσα, τουλάχιστον ας εδραιωθεί ως Νεοκαθαρεύουσα αυτή η αλληθωρίζουσα μεικτή –και έχει ο Θεός! Άλλωστε τη γλωσσική αναρχία την ευνοεί, και το γενικότερο μεταμοντέρνο κλίμα, όπου tout va: όλα, και τα σωστά και τα λάθη, και τα ταιριαστά και τ’ αταίριαστα, συνυπάρχουν πλάι πλάι και γίνονται δεκτά. Γιατί όχι; Δημοκρατία έχουμε!
Δημοκρατία έχουμε· και ο αιρετός Υπουργός Παιδείας κ. Ευριπίδης Στυλιανίδης, δικηγόρος-ερευνητής, πήρε την Κυριακή 27.1.2008 το λόγο μπροστά στον Πρόεδρο της Βουλής, σε Πανεπιστημιακούς, σε Καθηγητές Μ.Ε. και σε μαθητές, που μόλις είχαν διαγωνιστεί και βραβευτεί στην επιχειρηματολογία, για να πει πως «η ελληνική γλώσσα έχει έξι εκατομμύρια λεκτικούς τύπους, όταν η αγγλική έχει συνολικά 490.000, πως τα τέλεια προγράμματα υπολογιστών αναπαριστούν τους λεκτικούς τύπους της ελληνικής σε μαθηματικά ολοκληρώματα, πως υπάρχουν υπολογιστές προηγμένης τεχνολογίας οι οποίοι δέχονται ως «νοηματική» γλώσσα μόνο την ελληνική, ενώ όλες οι άλλες γλώσσες είναι «σημειολογικές» -και έφερε παράδειγμα που δείχνει την «πρωτογενή σχέση» ανάμεσα σε σημαίνον και σημαινόμενο στην «νοηματική» ελληνική γλώσσα τη λέξη έντερο, που σημαίνει, όπως είπε, το εντός ρέω»
Φαντάζομαι ότι ύστερα από μια τέτοια ντροπιαστική αγόρευση, ο Πρωθυπουργός κάθε ευνομούμενης χώρας θα τον είχε αποπέμψει τον Υπουργό Παιδείας, που όμως σ’ εμάς εξακολούθησε ατάραχος να υπηρετεί και να εξαγγέλλει την ίδρυση πενήντα έξι σχολείων για άτομα με ειδικές ανάγκες.
Φαινόμενα των καιρών! Όμως αυτό που με ανησυχεί ως δάσκαλο και φιλόλογο είναι πως στο συγκεκριμένο θέμα της διδασκαλίας της ελληνικής αρχαιότητας, χρόνια τώρα το Υπουργείο, θεσμικός ρυθμιστής της σχολικής πράξης, για λόγους ους οίδε Κύριος, κυβερνημένο από ακατάλληλους ανθρώπους και ξεκινώντας από σφαλερές αρχές, οδηγείται και μας οδηγεί σε λάθος κατεύθυνση.
Αναρωτιέται κανείς τί κάνουμε· ή καλύτερα, τί μπορούμε να κάνουμε σε μια τέτοια περίπτωση οι δάσκαλοι; Η εύκολη και πιο συνηθισμένη λύση είναι να μην κάνουμε τίποτα. Υπάλληλοι είμαστε, εκτελούμε άνωθεν εντολές, και ευθύνη δεν έχουμε. Ύστερα, μην ξεχνούμε, ότι η γλωσσική διδασκαλία των Αρχαίων στο Γυμνάσιο, είτε είναι σωστή είτε όχι, από τη μια δεν απαιτεί προετοιμασία από τον καθηγητή, από την άλλη ναι, βγάζει ιδιαίτερα. Δεν το λέω για να κατηγορήσω συναδέλφους. Είναι δικαιολογημένο οι καθηγητές να ενισχύουν το εισόδημά τους με ιδιαίτερα, όσο οι μισθοί μένουν τόσο χαμηλά· και ακόμα, αποτελούν εκπαιδευτική ανάγκη για τους μαθητές τα ιδιαίτερα μαθήματα και τα φροντιστήρια, όσο το αναλυτικό πρόγραμμα είναι τόσο φορτωμένο. Για να το δούμε και από την άλλη μεριά: το Υπουργείο δε θα μπορούσε να ορίζει τόσο φορτωμένα προγράμματα, αν δεν υπήρχαν τα φροντιστήρια και τα ιδιαίτερα να εξασφαλίζουν την άνετη διδασκαλία, την επανάληψη και την εμπέδωση της ύλης.
Η δύσκολη λύση είναι ο κλάδος των φιλολόγων ξεκινώντας από προβληματισμούς και συζητήσεις σαν τη δική μας, να καταλήξει σε μια συγκεκριμένη θέση και στη συνέχεια ν’ απαιτήσει από το Υπουργείο να την εφαρμόσει. Γιατί στο κάτω κάτω, ως πότε θα δεχόμαστε οι καθηγητές ν’ αποφασίζουν άλλοι για θέματα που αφορούν εμάς, την επιστήμη μας, το επάγγελμά μας, και τους μαθητές μας;
Όσο το ανεχόμαστε, τόσο το έργο μας θα μένει υπόδουλο στα λεγόμενα πολιτικά κριτήρια,, όπως τα καθορίζουν όχι οι ανάγκες της παιδείας, ούτε οι απόψεις των ειδικών και η διδακτική εμπειρία, αλλά οι μυστικοσύμβουλοι και οι επικοινωνιολόγοι του κάθε υπουργού, ανεξέλεγκτοι. Θα υπόσχονται τομές και μεταρρυθμίσεις, θα εξαγγέλλουν κάθε φορά τη δημιουργία ενός νέου σχολείου, είτε ανοιχτού στην κοινωνία, όπως το 1981, είτε με ανοιχτή πόρτα, πάντα με νέα βιβλία και προγράμματα, που κατά κανόνα είναι λίγο χειρότερα από τα προηγούμενα. Δε θέλω να κάνω κριτική στην τωρινή πραγματικότητα. Όποιος και αν αναλάβει το Υπουργείο Παιδείας, οι δάσκαλοι ευχόμαστε από καρδιάς να πετύχει στο εξαιρετικά δύσκολο έργο του, να καταφέρει να ορθοποδίσει την Εκπαίδευση, που όλοι ξέρουμε ότι μαζί της στέκει και πέφτει η ευημερία της Ελλάδας. Έτσι και τώρα· μακάρι να πετύχουν στο έργο τους η Άννα Διαμαντοπούλου και οι συνεργάτες της. Καλή φώτιση και καλή τύχη! Το μόνο που θα τους συμβούλευα, αν είχα ελπίδα να με ακούσουν, θα ήταν να επαναφέρουν αναπροσαρμοσμένο το πρόγραμμα της διδασκαλίας των Αρχαίων, όπως το είχαν καθορίσει οι σοφοί της μεταρρύθμισης του 1977, κι ακόμα, για τα ανθρωπιστικά τουλάχιστο μαθήματα, να μην έχουν τόση εμπιστοσύνη στα ηλεκτρονικά βιβλία, στους διαδραστικούς πίνακες και στα ψηφιακά σχολεία.
Συμπερασματικά, και μακάρι να διαφωνήσετε: έχουμε μιαν ονειρεμένη χώρα, και τη μετατρέπουμε σε χωματερή, έτσι έχουμε και μια πανέμορφη γλώσσα που την κακοποιούμε, έτσι έχουμε και μια λαμπρή αρχαία κληρονομιά, που την αφήνουμε ανενεργή, μετατρέποντάς τη απο μορφωτικό αγαθό σε μαθησιακό εφιάλτη. Και θυμίζω πως για τη γλώσσα και την αρχαία κληρονομιά πρώτοι υπεύθυνοι είμαστε εμείς, οι φιλόλογοι.

---

[1] Ομιλία στους φιλολόγους της Δ’ περιφέρειας Αττικής (14.4.2010). Έχουν προστεθεί υποσημειώσεις αλλά ο προφορικός χαρακτήρας της ομιλίας διατηρήθηκε στο ακέραιο.

[2] Μ.Καραγάτσης, στο διήγημα Από το ημερολόγιο του Κωστή Ρούση –καθηγητή μια μέρα που οι μαθήτριες είχαν στολίσει με κυκλάμινα την έδρα.

[3] Κάτι παρόμοιο προδιαγράφεται και τώρα με τις εξαγγελίες για το νέο σχολείο.

[4] Ο δάσκαλός μας Μ.Κριαράς είπε τότε σχετικά πως η σκέψη της υπουργού να αυξηθεί στο Γυμνάσιο η διδασκαλία της αρχαίας, αντί να φύγει εντελώς, είναι ανοησία. Είναι έγκλημα κατά της εκπαίδευσης· Συνέντευξη στο περιοδικό Ταχυδρόμος, 12.8.06

[5] Μόνο στο λεξικό του έχει καταχωρηθεί η λέξη λεξιπενία, που είναι πιθανό και ν’ αποτελεί δικό του νεολογισμό.

Βλ. και εδώ για τη βιογραφία του: https://www.lifo.gr/now/culture/221689/pethane-o-kathigitis-fanis-kakridis