ΗΜΕΡΙΔΑ «Νέες προσεγγίσεις για το Ολοκαύτωμα των Εβραίων στην Ελλάδα»

ΗΜΕΡΙΔΑ «Νέες προσεγγίσεις για το Ολοκαύτωμα των Εβραίων στην Ελλάδα» Σάββατο 18 Ιουνίου 2016, 16.00 – 20.30 Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, Σκουφά 45 Διοργάνωση Ημερίδας: Άννα Μαρία Δρουμπούκη (Μεταδιδακτορική Υπότροφος, Κέντρο Έρευνας για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες)   Πρόγραμμα Ημερίδας 16.00-16.20 Καλωσόρισμα & Εισαγωγή στην προβληματική της ημερίδας: Άννα Μαρία Δρουμπούκη & Φίλιππος Κάραμποτ 16.25-17.10 Οικονομική πολιτική και εβραϊκές περιουσίες Πρόεδρος: Δέσποινα Παπαδημητρίου Βασίλης Μανουσάκης: «Χθες φτωχοί, αύριο πλούσιοι»: Η αρπαγή εβραϊκών περιουσιών ως μέσο οικονομικής πολιτικής και ατομικού πλουτισμού στην γερμανική «Νέα Ευρώπη» Ιάσονας Χανδρινός: «Για να μην πλουτίσουν άδικα σε βάρος των Εβραίων»: Η διαχείριση των εβραϊκών περιουσιών της Θεσσαλονίκης και οι ελληνογερμανικές εμπορικές συναλλαγές, 1943-1944 17.15-18.25 Η διαχείριση και η πρόσληψη του ζητήματος των εβραϊκών περιουσιών Πρόεδρος: Χριστίνα Κουλούρη Μαρία Καβάλα & Κωστής Κορνέτης: Ο ελληνικός κρατικός μηχανισμός και η διαχείριση των εβραϊκών περιουσιών  της Θεσσαλονίκης Ιωσήφ Βαένα: Ιστορία και μικροϊστορία: Οι περιπέτειες του πολυέλαιου της συναγωγής Σαρφατή πριν και μετά την λεηλασία του κατά την διάρκεια της Κατοχής Αλεξάνδρα Πατρικίου: «Ο αγώνας για αποκατάσταση»: Το ζήτημα των περιουσιών στον εβραϊκό τύπο (1945-1949) 18.30-19.40 Δικαστικές διαδρομές στον μεταπολεμικό κόσμο Πρόεδρος: Χάγκεν Φλάισερ Χάρη Δελλοπούλου: Διαδρομές εφαρμογής του ν. 1180/1944 στο Ειδικό Δικαστήριο Αθηνών Ευάγγελος Χεκίμογλου: Η νομική φύση του καταστραφέντος εβραϊκού νεκροταφείου Άννα Μαρία Δρουμπούκη: Επανορθώνοντας το παρελθόν: Οι γερμανικές αποζημιώσεις για το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων 19.45-20.30 Στρογγυλή Τράπεζα Στράτος Δορδανάς (Πανεπιστήμιο Μακεδονίας), Φίλιππος Κάραμποτ (King’s College London), Βασίλης Ριτζαλέος (Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης)   Συμμετέχοντες Ιωσήφ Βαένα (http://thess.gr/blog/author/mayor-rison) Στράτος Δορδανάς (Πανεπιστήμιο Μακεδονίας) Χάρη Δελλοπούλου (Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας) Άννα Μαρία Δρουμπούκη (Πάντειο Πανεπιστήμιο) Μαρία Καβάλα (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) Φίλιππος Κάραμποτ (King’s College) Κωστής Κορνέτης (Παν/μιο Κάρλος ΙΙΙ, Μαδρίτη) Χριστίνα Κουλούρη (Πάντειο Πανεπιστήμιο) Βασίλης Μανουσάκης (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο) Δέσποινα Παπαδημητρίου (Πάντειο Πανεπιστήμιο) Αλεξάνδρα Πατρικίου (Πάντειο Πανεπιστήμιο) Βασίλης Ριτζαλέος (Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης) Χάγκεν Φλάισερ (Πανεπιστήμιο Αθηνών) Ιάσονας Χανδρινός (University of Regensburg) Ευάγγελος Χεκίμογλου (Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης)

Copyright © 2016 Research Centre for the Humanities, All rights reserved. Research Proposals' Reviews 2015

Ιστορικός περίπατος για την Αθήνα της Κατοχής

Ιστορικός περίπατος για την Αθήνα της Κατοχής και άγνωστα στοιχεία για τους Έλληνες δωσίλογους

Ιστορικό περίπατο με γενικό άξονα την Αθήνα της Κατοχής και ειδικότερη θεματική τη δράση των Ελλήνων δωσιλόγων οργανώνει το Φόρουμ Κοινωνικής Ιστορίας την Κυριακή 12 Ιουνίου 2016.

Ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης θα είναι ο ξεναγός σε αυτή την περιήγηση στα σκληρά χρόνια της Κατοχής.
Στόχος είναι να φωτιστούν άγνωστα στοιχεία της πιο σκοτεινής πλευράς της συνεργασίας με τους κατακτητές, όπως η δράση των ελληνικών φιλοναζιστικών και αντικομμουνιστικών οργανώσεων.

Κατά τη διάρκεια της περιήγησης, με στάσεις σε κτίρια όπου στεγάζονταν οι δοσιλογικές οργανώσεις, θα γίνει αναφορά στα παρακάτω θέματα:
• Στο δίκτυο κατασκοπίας των Ναζί, το οποίο δρούσε στην Ελλάδα πριν ακόμη την έναρξη του πολέμου πίσω από τη «βιτρίνα» γνωστών γερμανικών εταιρειών
• Στη δράση των ελληνικών φιλοναζιστικών και αντικομμουνιστικών οργανώσεων Εθνική Ένωσις Ελλάς (ΕΕΕ), Μπουντ ή Ένωσις Φίλων Χίτλερ και Εθνική Σοσιαλιστική Πατριωτική Οργάνωσις (ΕΣΠΟ)
• Στη δράση της Ειδικής Ασφάλειας της Ελληνικής Χωροφυλακής
• Στις γερμανικές υπηρεσίες ασφαλείας, όπως τα S.D. (Υπηρεσία Ασφαλείας των Ες-Ες), η οργάνωση «3.000», η G.F.P. (Μυστική Στρατιωτική Αστυνομία της Βέρμαχτ) και στους Έλληνες πράκτορές τους
• Στις κατοχικές ρουλέτες, τους τόπους «συνάντησης» της οικονομικής και της στρατιωτικής συνεργασίας.

Η δράση εντάσσεται στις πρωτοβουλίες του Φόρουμ Κοινωνικής Ιστορίας για το άνοιγμα της ιστορικής έρευνας στο ευρύ κοινό και είναι δωρεάν.
Ο περίπατος θα ξεκινήσει στις 10.00 το πρωί της Κυριακής 12 Ιουνίου από τα Προπύλαια του Πανεπιστημίου Αθηνών και θα ολοκληρωθεί στην περιοχή της Πλατείας Βικτωρίας.
Εκεί, στον κινηματογράφο Αλκυονίς (Ιουλιανού 42), θα ακολουθήσει προβολή σπάνιου οπτικοακουστικού υλικού από την περίοδο της Κατοχής. 
*Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης είναι διδάκτορας Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και συγγραφέας δύο βιβλίων για τη δεκαετία του ’40: «Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα» (2012) και «Δεκεμβριανά 1944. Η μάχη της Αθήνας» (2014).
*Το Φόρουμ Κοινωνικής Ιστορίας είναι ένας ανοιχτός χώρος διαλόγου και έρευνας για ζητήματα κοινωνικής ιστορίας. Συγκροτήθηκε και δραστηριοποιείται συλλογικά από μια ομάδα νέων ιστορικών. https://forumsocialhistory.wordpress.com/ 

Επέτειος της Άλωσης...

Η Ελένη Αρβελέρ διαλύει τους μύθους για την Αλωση

«Κερκόπορτα; Αστεία πράγματα» 

Η Ελένη Γλύκατζη- Αρβελέρ θυμάται παλαιότερα τους- ξένους φοιτητές της στη Σορβόννη να της στέλνουν... συλλυπητήριο τηλεγράφημα κάθε 29η Μαΐου, την ίδια ώρα που τα περισσότερα Ελληνόπουλα αν τα ρωτούσες τι έγινε τη μέρα εκείνη δεν ήξεραν ακριβώς. Τα τελευταία χρόνια η κατάσταση αντιστράφηκε. Στην Ελλάδα έγινε, λίγο έως πολύ, μόδα να θυμόμαστε κάθε χρόνο τέτοια μέρα την Αλωση της Πόλης- μερικοί από κεκτημένη ταχύτητα ή άγνοια μιλούν για «εορτασμό», αντί για επέτειο, και να μην αρκούμαστε στον εορτασμό της έναρξης της Επανάστασης, κάθε 25 του Μαρτίου. Μεγάλη η σημασία της Πόλης, θα πει κανείς, για τους Ελληνες. Σωστό. Οπότε και η συμβολική σημασία της Αλωσης είναι εξίσου μεγάλη. Εστω και αν η πολιορκία της από τους Οθωμανούς ήταν απλώς μία από τις πολλές, έστω και αν το κλίμα της εποχής ήταν τέτοιο, η κατάσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ήταν τέτοια, που έκπληξη θα ήταν το να μην αλωθεί η Πόλη.

«Βρισκόμαστε στα μέσα του 15ου αιώνα, γύρω στο 1450. Η Πόλη είναι μια μικρή πόλη πια- έχει δεν έχει 70.000 κατοίκους, όταν άλλοτε είχε περάσει το μισό εκατομμύριο» αφηγείται στα «ΝΕΑ» η Ελένη Γλύκατζη- Αρβελέρ, επιχειρώντας να βάλει για λογαριασμό μας τα πράγματα στη θέση τους, να καταγράψει αλήθειες και μύθους της Αλωσης έτσι όπως μόνο μία βυζαντινολόγος με τη δική της διαδρομή μπορεί να κάνει. «Η Πόλη έχει αποδεκατιστεί από την πανώλη και τις αλλεπάλληλες πολιορκίες των Τούρκων. Αλλά και από τις διαμάχες των Δυτικών, αφού οι προστριβές Γενοβέζων και Βενετσιάνων γίνονταν στο λιμάνι της μέσα. Υπήρχε και μια τάση ανεξαρτητοποίησης των λίγων χωρών που παρέμεναν ελεύθερες- όχι μόνο του Μυστρά που παρεμπιπτόντως έπεσε το 1460, επίσης στις 29 Μαΐου! Η κατάσταση ήταν μιας ανασφάλειας γενικής».

Ο διχασμός.

Και σαν να μην έφθαναν αυτά, «υπήρχε μια μεγάλη ενωτική και ανθενωτική διαμάχη, υπέρ και εναντίον της Ενωσης των Εκκλησιών. Οι αντίθετοι στην Ενωση συμμαχούσαν και με τους Τούρκουςήταν οι λεγόμενες παρά φύσιν συμμαχίες. Οι υπέρμαχοι της Ενωσης διακήρυσσαν: "Οταν οι δύο Ρώμες ήταν ενωμένες διαφεντεύαμε τον κόσμο. Οταν διχάστηκαν, χάσαμε τα πρωτεία". Με αυτή την έννοια η πραγματική πτώση της Πόλης χρονολογείται από το 1204 και μετά. Η ανθενωτική διαμάχη πήρε μάλιστα τεράστιες διαστάσεις μετά το 1438 και τη Σύνοδο της Φερράρας. Εκεί ο Αυτοκράτορας Ιωάννης Η΄ ξεσήκωσε την Εκκλησία σε μια τελευταία προσπάθεια Ενωσης, αλλά ενώ η διανόηση ήθελε να είναι αναγεννησιακή, η Εκκλησία παρέμενε προσηλωμένη στα πάτρια κατά τρόπο φανατικό, αν όχι τίποτα παραπάνω», λέει χωρίς να μασάει τα λόγια της η ελληνίδα βυζαντινολόγος, η πρώτη γυναίκα πρύτανης της Σορβόννης στα 700 χρόνια ιστορίας του μεγάλου γαλλικού πανεπιστημίου.

Και συνεχίζει: «Υπήρχε όμως ακόμη ένας παράγοντας παρακμής. Ηταν η γενική δεισιδαιμονία που τρεφόταν από τις προφητείες. Ηδη από τον 6ο αιώνα υπήρχαν προφητείες, τότε ήταν όμως αισιόδοξες. Τώρα προφήτευαν το τέλος της Πόλης και μαζί το τέλος του κόσμου και της Ιστορίας. Αυτό ήταν, λοιπόν, το κλίμα στην Κωνσταντινούπολη της εποχής. Δεισιδαιμονία, διχόνοια, φτώχεια, κακομοιριά. Οι Βυζαντινοί ζούσαν σε μια πόλη ερημωμένη. Και στα ανάκτορα του Πορφυρογέννητου πολύ λίγα δωμάτια χρησιμοποιούνταν. Οπως λέει και ο Παλαμάς στον "Δωδεκάλογο του Γύφτου": "Και ήταν οι καιροί που η Πόλη/ πόρνη σε μετάνοιες ξενυχτούσε/ και τα χέρια της δεμένα τα κρατούσε/ και καρτέραγ΄ ένα μακελάρη (...) Και καρτέραγε τον Τούρκο να την πάρει"».

Το κλίμα της εποχής ήταν: δεισιδαιμονία, διχόνοια, φτώχεια, κακομοιριά

 «Η Πόλη θα μπορούσε να είχε πέσει πολύ νωρίτερα» 

 Η Πόλη θα μπορούσε να είχε πέσει στα χέρια των Τούρκων πολύ νωρίτερα. «Ο λόγος που δεν έγινε αυτό και ανάσανε για πενήντα χρόνια ήταν ότι ο Βαγιαζίτ έπεσε στα χέρια των Μογγόλων» λέει η Ελένη Γλύκατζη- Αρβελέρ. «Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία δεν μπορούσε να σταθεί μόνη της όρθια. Ο Μανουήλ έτρεχε να δει τους Καρόλους, ο Ιωάννης πήγε στη Φερράρα. Είναι η εποχή των επαιτών αυτοκρατόρων. Πήγαιναν επαίτες στη Δύση, έστω και αν τους δέχονταν εκεί με τιμές και δόξες. Κάτι που συνήθως οι Ελληνες δεν δέχονται είναι ότι ο Πάπας προσπάθησε να βοηθήσει. Διέθεσε τις ιντουλγκέντσιες- τα επί πληρωμή συγχωροχάρτια- του 1450, που ως ιντουλγκέντσιες Ιωβηλαίου ήταν πιο προσοδοφόρες, στον πόλεμο κατά των Τούρκων. Αλλο αν αυτό δεν ήταν αποτελεσματικό, αφού έδωσε τα χρήματα στους Αραγωνέζους που τα χρησιμοποίησαν για δικούς τους σκοπούς.

Πολλοί λένε ότι η Δύση δεν βοήθησε. Οταν όμως μιλάμε για Δύση τι εννοούμε; Οι Βυζαντινοί ήταν όλη η Ανατολή. Η Δύση ήταν πολυδιασπασμένη και ο Πάπας είχε ένα σχίσμα στην πλάτη του και την Ανατολική Εκκλησία εναντίον του. Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν ο Παλαιολόγος πολεμάει τους Τούρκους μαζί με τον απεσταλμένο του Πάπα, Ισίδωρο του Κιέβου, και τους Γενοβέζους, ο Γεννάδιος- ο Γεώργιος Σχολάριος, πρώτος Πατριάρχης μετά την Αλωσητοιχοκολλούσε ανάθεμα εναντίον του Παλαιολόγου. Και επίσης: μετά την πτώση της Πόλης, οι Δυτικοί έτρεμαν. Οταν ανέλαβε Πάπας ο Ενιο Σίβλιο Πικολομίνι, δηλαδή ο Πίος Β΄, έγραψε μια πραγματεία για την Αλωση στην οποία μιλούσε για καταστροφή της Χριστιανοσύνης. Αντίθετα οι Ρώσοι, που είναι μάλιστα φανατικοί ανθενωτικοί, δεν γράφουν σχεδόν τίποτα για την πτώση της Πόλης. Πέρασαν χρόνια για να αρχίσουν οι σλαβικοί θρήνοι. Εκείνοι που θρήνησαν από την αρχή για την Πόλη είναι στην Τραπεζούντα. "Πάρθεν η Πόλη, πάρθεν η Ρωμανία", έλεγαν».

Κάτι που συνήθως οι Ελληνες δεν δέχονται είναι ότι ο Πάπας προσπάθησε να βοηθήσει

Η συμφωνία του σουλτάνου με τον Πατριάρχη

 Το Ρούμελι Χισάρ, το κάστρο που έχτισε ο Μωάμεθ το 1452 για να ελέγχει το πέρασμα ανάμεσα στη Μαύρη Θάλασσα και τη Θάλασσα του Μαρμαρά, διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην έκβαση της πολιορκίας, λέει η Ελένη Γλύκατζη- Αρβελέρ. «Διούλκησε και τον στόλο περνώντας τα πλοία του στον Κεράτιο. Από την άλλη πλευρά, μόνο 3-4 πλοία γενοβέζικα πέρασαν και αυτά για να φέρουν τροφή στους πολιορκημένους». Βέβαια, δεν ήταν μόνο αυτή η αιτία της ήττας των Βυζαντινών. «Ο Μωάμεθ είχε μαζέψει Σέρβους, Αλβανούς, Τούρκους. Απέναντι στους τουλάχιστον 100.000 άντρες του- μερικοί μιλούν για 120.000, άλλοι τους ανεβάζουν σε 200.000- αντιπαρατάσσονταν περίπου 4.500 άνθρωποι το πολύ, μαζί με τους ξένους. Και πολλοί ήταν παιδιά και γυναίκες που πολεμούσαν με αγκωνάρια. Μεγάλη ήταν η βοήθεια των Γενοβέζων, αλλά όταν σκοτώθηκε ο Τζουστινιάνι έχασαν το ηθικό τους και υποχώρησαν. Οσοι πολέμησαν, πάντως, πολέμησαν ηρωικά. Οταν ο Μωάμεθ έστειλε αποκρισάριο στον Παλαιολόγο ζητώντας του να παραδώσει την Πόλη, πήρε την απάντηση ότι η Πόλη δεν είναι δικό του πράγμα και πως "με τη δική μας θέληση αποφασίσαμε να πεθάνουμε". Ακόμη και ο περίφημος Νοταράς που είχε τρεις υπηκοότητες και όλη του την περιουσία στο εξωτερικό, και που είπε ότι είναι καλύτερο το τουρκικό καφτάνι από τη λατινική τιάρα, πολέμησε και εν τέλει εκτελέστηκε από τους Τούρκους. Χαρακτηριστικό του ηρωισμού είναι ότι όταν στην Πύλη του Ρωμανού οι Τούρκοι άρχισαν να ανεβαίνουν πάνω και πέρασαν μέσα, έψαχναν τους αντίπαλους πολεμιστές και δεν πίστευαν ότι ήταν τόσοι λίγοι. Και πρέπει να πούμε και για τον Μωάμεθ, που συνηθίζουμε να τον ταυτίζουμε με τη βαρβαρότητα, ότι δεν ήταν βάρβαρος ή δεν ήταν μόνο βάρβαρος. Ηταν από τους μεγαλύτερους μεταρρυθμιστές της Τουρκίας. Ηξερε τι ήθελε και πώς να το κάνει». Οσο για την Κερκόπορτα... «Ανοιγμένη ή ξεχασμένη. Αστεία πράγματα. Ηταν χιλιάδες έξω, τα καράβια τους στον Κεράτιο, οι Γενοβέζοι έφευγαν. Τι να πεις για την Κερκόπορτα; Σε συμβολικό επίπεδο μόνο μπορείς κάτι να πεις. Αλλά είναι σαν να λέμε ότι αντί να σκοτώνονταν τρεις Τούρκοι κατά την είσοδό τους στην Πόλη, θα σκοτώνονταν δέκα αν η πόρτα ήταν κλειστή. Και λοιπόν; Αφού είχαν ανεβάσει σκάλες και έμπαιναν από όπου ήθελαν».

«Ο Μωάμεθ έδωσε το πατριαρχικό αξίωμα στον Γεννάδιο Σχολάριο, ορίζοντάς τον αμέσως αρχηγό του Μιλιέτ, δηλαδή όλων των ορθοδόξων. Κάπως έτσι ξέρουμε γιατί η Εκκλησία κράτησε όλα τα κτήματά της και η αυτοκρατορία τα έχασε», λέει δηκτικά η Ελένη Γλύκατζη- Αρβελέρ. «Κάπως έτσι φτάσαμε και στα σημερινά βατοπεδινά βακούφια. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε, σε αντίθεση με άλλες συμπεριφορές της πολιτείας, ότι όταν ο Μανουήλ Παλαιολόγος είναι στη Θεσσαλονίκη και υπάρχει κίνδυνος καταστροφής, δημεύει όλα τα κτήματα του Αθω. Και ότι ο Κομνηνός δημεύει όλη την εκκλησιαστική περιουσία για να αντιμετωπίσει τους Σελτζούκους». Την εποχή της Αλωσης, εξάλλου, υπήρχε έξαρση του μοναχισμού. «Σε όλη τη διαμάχη των ανθενωτικών οι καλόγεροι στα μοναστήρια της Πόλης και του Αθω ήταν πρώτοι. Είναι πολλοί και δεν πολεμούν. Αντίθετα με τους δυτικούς μοναχούς που μπορούν να φέρουν όπλα, οι ορθόδοξοι δεν μπορούν», σημειώνει η Ελληνίδα βυζαντινολόγος.

Πηγή: http://antikleidi.com/2012/05/31/1453/

Πολιτισμική οικειότητα

Michael Herzfeld   Πολιτισμική οικειότητα Κοινωνική ποιητική στο έθνος-κράτος

Αυτό το βιβλίο είναι, πιστεύω, ριζοσπαστικά ανθρωπολογικό. Είναι όμως επίσης –και αυτό μπορεί να ισοδυναμεί με το ίδιο πράγμα– ένα βιβλίο άκρως πολιτικού χαρακτήρα. Είναι η προσπάθεια ενός ανθρωπολόγου να ανιχνεύσει, με βάση τα εμπειρικά δεδομένα της επιτόπιας έρευνας, τους τρόπους με τους οποίους εμείς οι άνθρωποι αναπαράγουμε, έστω και ασυνείδητα, τις συνθήκες που μας καταπιέζουν. Michael Herzfeld Μετάφραση: Μιχάλης Λαλιώτης

Εξώφυλλο Περιεχόμενα Δείγμα Βιβλίου

Σμύρνη: η ανάπτυξη μιας μητρόπολης της ανατολικής Μεσογείου (17ος αι. – 1922)

Σμύρνη: η ανάπτυξη μιας μητρόπολης της ανατολικής Μεσογείου (17^ος αι. – 1922). Πρακτικά Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου. Αίθουσα Εκδηλώσεων Φιλοπρόοδου Ομίλου Υμηττού (20-23 Σεπτεμβρίου 2012), Γενική επιμέλεια, Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη, επιστημονική επιμέλεια, Ιωάννης Καραχρήστος, Παρασκευάς Ποτηρόπουλος, Δημοσιεύματα του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, αρ. 32, Φιλοπρόοδος Όμιλος Υμηττού (Φ.Ο.Υ.), εκτύπωση: Εθνικό Τυπογραφείο, Αθήνα 2016, σελ. 512, ISBN: 978-960-404-303-3


Οι επέτειοι γεγονότων, ευτυχών ή θλιβερών, αποτελούν ευκαιρίες για αναστοχασμό όσον αφορά στις αιτίες που οδήγησαν σ’ αυτά, στα διδάγματα που προκύπτουν και γενικά στις επιδράσεις που άσκησαν ή που εξακολουθούν να ασκούν στις κοινωνίες που τα δημιούργησαν ή τα υπέστησαν. Υπάρχουν, ωστόσο, γεγονότα που δεν μπορεί να τα «χωρέσει ο νους του ανθρώπου» και αρνείται να τα αποδεχθεί, όπως συνέβη για παράδειγμα με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης και την Καταστροφή της Σμύρνης. Την πρώτη η συλλογική μνήμη διέσωσε ως «θέλημα Θεού», τιμωρία για μακρά περίοδο διαφθοράς και σήψης με σύμφυτη ωστόσο την ελπίδα της επανάκτησης από τους Έλληνες –Πάλι με χρόνους με καιρούς. Την καταστροφή της Σμύρνης, μιας ακμάζουσας πόλης, που παραδόθηκε στη φωτιά και την καταστροφή και ο πληθυσμός της αποτελούμενος στην πλειονότητά του από Έλληνες, όταν δεν δολοφονήθηκε, οδηγήθηκε στην προσφυγιά, τη βίωσε τουλάχιστον ως αδικία. Το Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, εθνική κιβωτός της συλλογικής μνήμης, σε συνεργασία με τον δραστήριο Φιλοπρόοδο Όμιλο Υμηττού διοργανώνουν το παρόν επιστημονικό συνέδριο με θεματικό πλαίσιο: Σμύρνη: Η ανάπτυξη μιας μητρόπολης της Ανατολικής Μεσογείου (17ος αι. - 1922). Η πρόταση ανήκει στον Φιλοπρόοδο Όμιλο, τον οποίο ίδρυσαν και αποτελούν πρόσφυγες της Ιωνίας, κυρίως από την περιοχή της Σμύρνης. Το Κέντρο, που εδώ και μια δεκαετία συνεργάζεται με τους εθνοτοπικούς, πολιτιστικούς συλλόγους και παρακολουθεί το σημαντικό έργο τους, δέχθηκε την πρόταση και αναζήτησε πρωτότυπες επιστημονικές ανακοινώσεις με κέντρο ενδιαφέροντος την ελληνορθόδοξη κοινότητα της Σμύρνης, τον ρόλο της στη ζωή της πόλης και τις σχέσεις της με τις υπόλοιπες εθνοπολιτισμικές ομάδες. Ζήτησε, λοιπόν, ανακοινώσεις από καταξιωμένους επιστήμονες σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της Ελλάδας και του εξωτερικού. Η οικιστική ανάπτυξη, ζητήματα κοινωνικής και κοινοτικής οργάνωσης, η αστική κοινωνικότητα (σύλλογοι, λέσχες), ο λαϊκός πολιτισμός εντός του αναπτυσσόμενου αστικού πλαισίου της Σμύρνης και της περιοχής της, η δημογραφία και οι μεταναστευτικές κινήσεις, η εκπαίδευση, οι ιδεολογίες, η εκδοτική δραστηριότητα, το θέατρο, η μουσική και οι τέχνες, η οικονομία και το εμπόριο αποτελούν θέματα που θα αναπτυχθούν στο συνέδριο αυτό. Με δεδομένο ότι η Μικρασιατική Καταστροφή αποτελεί σημείο αναφοράς στην πρόσφατη εθνική μας ιστορία και οι συνέπειές της, στις πραγματικές και τις συμβολικές τους διαστάσεις, επηρεάζουν τη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα και η θέαση του μικρασιατικού ελληνισμού είναι αδύνατον να αποσπασθεί από τις διαδικασίες ένταξης των προσφύγων στην ελληνική κοινωνία, την προσφυγική ταυτότητα και μνήμη και την καταστροφή, η συνολική επιστημονική διερεύνηση του πολιτισμού και της ιστορίας της Μικράς Ασίας, πέραν κάποιων νοσταλγικών αναμνήσεων για ορισμένες περιοχές των χαμένων πατρίδων, εξακολουθεί να παραμένει ζητούμενο. Σε αυτό το πλαίσιο επιλέξαμε να εστιάσουμε τη μελέτη της Σμύρνης στους τρεις τελευταίους αιώνες, κατά τη διάρκεια των οποίων εξελίσσεται σε πόλη-σύμβολο της οικονομικής ανάπτυξης, της κοινωνικής ανέλιξης, της πολιτιστικής υπεροχής της ακμής του μικρασιατικού ελληνισμού.
Ο Τάσος Αθανασιάδης στο Ελεγειακό Οδοιπορικό του γράφει: «Όπως δε θυμάται κανείς τις επιθανάτιες ώρες κάποιου, μα τις μέρες της ακμής του, έτσι κι εγώ είχα ασυναίσθητα απωθήσει, από τη μνήμη μου την προκυμαία που είχα εγκαταλείψει, με το πανικόβλητο πλήθος παγιδευμένο ανάμεσα στις φλόγες, γιατί κυριαρχούσε επίμονα μπρός μου η γοητευτική εικόνα του περίφημου Και της Σμύρνης με τα αρχοντικά, τα μεγαλοπρεπή ξενοδοχεία, τα πολυτελή κέντρα, τα γραφικά τραμβάυ, τις κομψές σιλουέτες, να παίρνει μια διάσταση οραματική μέσα στο μοναδικό ηλιοβασίλεμά της». Και μεις χωρίς να ξεχνάμε ό,τι εθνικά πόνεσε, θεωρούμε ότι πρέπει να ανασυγκροτήσουμε το πρόσωπο του πολιτισμού των ελληνικών πληθυσμών που έζησαν στην Ιωνία, στον Πόντο, στην Καππαδοκία, στην Αν. Θράκη και όπου αλλού, με έρευνα στον χώρο, τα αρχεία και τη ζωντανή συλλογική μνήμη.

[από τον Πρόλογο της Αικατερίνης Πολυμέρου-Καμηλάκη]



Με την οργάνωση του Συνεδρίου Σμύρνη: Η ανάπτυξη μιας μητρόπολης της Ανατολικής Μεσογείου (17ος αι. - 1922) επιχειρήσαμε να συμβάλουμε στην μελέτη της αστικής ανάπτυξης της πόλης, της θέση της και του ρόλου της στον χώρο της Ανατολικής Μεσογείου από τον 17ο αιώνα ως την καταστροφή της, το 1922. Στο κέντρο του ενδιαφέροντος βρέθηκε η ελληνική κοινότητα της Σμύρνης και ο ρόλος της στη ζωή της πόλης. Η επιλογή αυτή, μερική είναι αλήθεια καθώς φαίνεται να αφήνει εκτός διερεύνησης τις υπόλοιπες εθνοπολιτισμικές ομάδες της πόλης, δικαιολογείται από την επιθυμία κριτικής συμμετοχής μας στη δημόσια συζήτηση που αναπτύχθηκε εκείνη την περίοδο, με ευκαιρία τη συμπλήρωση 90 χρόνων από τη μικρασιατική καταστροφή. Εξάλλου, η ελληνική κοινότητα εξετάζεται ενταγμένη στο ιστορικό της πλαίσιο, το οποίο συνδιαμορφώθηκε και από τις υπόλοιπες εθνοπολιτισμικές ομάδες.
Επιθυμώντας να φτάσουμε σε μια όσο το δυνατόν συνολική προσέγγιση της ιστορίας και του πολιτισμού της Σμύρνης κατά τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, θελήσαμε να συμπεριλάβουμε ένα μεγάλο εύρος θεματικών όπως η οικονομία, το εμπόριο και η ναυτιλία, η οικιστική ανάπτυξη, η δημογραφία και οι μεταναστευτικές κινήσεις, η κοινωνική διαστρωμάτωση και μορφές κοινοτικής οργάνωσης, η αστική κοινωνικότητα (σύλλογοι, λέσχες), ο λαϊκός πολιτισμός εντός του αναπτυσσόμενου αστικού πλαισίου της Σμύρνης, η εκπαίδευση, οι ιδεολογίες, ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός, η εκδοτική δραστηριότητα, το θέατρο, η μουσική και οι τέχνες, τα οποία οργανώθηκαν εντός των παρακάτω θεματικών ενοτήτων:

• Οικονομικές πρακτικές και ανάπτυξη μιας πόλης-λιμανιού
• Κοινωνικές δυναμικές και συγκρότηση μιας μητρόπολης της Ανατολικής Μεσογείου
• Πολιτική, αναπαραστάσεις και μετασχηματισμοί του χώρου
• Πεδία Πολιτισμού: Λαϊκή και λόγια δημιουργία
• Εκπαίδευση, ιδεολογία και εθνική ταυτότητα
• Βιβλιογραφικές παραγωγές, διαδρομές και αναγνώσεις

Οι εργασίες του Συνεδρίου ολοκληρώθηκαν με ένα στρογγυλό τραπέζι με θέμα: «Η προσφυγική μνήμη ως εμπειρία στον Λόγο και την Τέχνη». Στο συνέδριο έλαβαν μέρος 35 καταξιωμένοι επιστήμονες από πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της Ελλάδας και του εξωτερικού (Αμερική, Αγγλία και Τουρκία), οι οποίοι προέρχονταν από διάφορους, συγγενείς με το θέμα του συνεδρίου, επιστημονικούς κλάδους: λαογραφία, ιστορία, μουσικολογία, αρχιτεκτονική, ανθρωπολογία, εθνολογία, θεατρολογία και αρχαιολογία. Η διεξαγωγή του Συνεδρίου και η δημοσίευση των πρακτικών του, απέβλεπε σε κάτι περισσότερο από την παρουσίαση αδημοσίευτου αρχειακού ή τεκμηριωτικού υλικού. Η παρουσίαση νέων θεματικών έρευνας αλλά και νέων προσεγγίσεων σε ήδη γνωστά ζητήματα είχαν σε ένα πρώτο επίπεδο ως στόχο τη διεύρυνση της συζήτησης για τις συνθήκες και τις διαδικασίες εκείνες που διαμορφώνουν τη μορφή και το περιεχόμενο της ζωής της πόλης και των ανθρώπων της τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Τους τρόπους δηλαδή που οι οικονομικές και οι κοινωνικές σχέσεις, οι χωρικές αναδιατάξεις, οι πολιτισμικές διεργασίες συγκροτούν τον πολυδιάστατο και δυναμικό χαρακτήρα της Σμύρνης. Ωστόσο, αυτοί οι πολλαπλοί τρόποι ανάγνωσης και ερμηνείας των πληροφοριών και των τεκμηρίων για τη Σμύρνη συμβάδιζαν με την επιθυμία το Συνέδριο, με αφορμή τη μελέτη συγκεκριμένων πτυχών της ζωής της Σμύρνης, να γίνει ο τόπος μιας ευρύτερης συζήτησης που θα θίγει ευρύτερα μεθοδολογικά, θεωρητικά και ιδεολογικά ζητήματα.

[από την Εισαγωγή των Ιωάννη Καραχρήστου και Παρασκευά Ποτηρόπουλου]

• Περιεχόμενα της έκδοσης
  
• Πρόλογος, Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη
  
• Εισαγωγή, Ιωάννης Καραχρήστος, Παρασκευάς Ποτηρόπουλος
  
• Πρόγραμμα του Συνεδρίου και κατάλογος Συνέδρων
  
  
  

Ελληνική Επανάσταση του 1821: Ο πόλεμος και η νίκη της νεωτερικότητας

Συνέντευξη του Βασιλη Κρεμμυδά

Ο ιστορικός Βασίλης Κρεμμυδάς είναι, ασφαλώς, ένας από τους καλύτερους γνώστες της Τουρκοκρατίας και της Επανάστασης του 1821. Από τις πρώτες του ήδη μελέτες, πέρα από τη συστηματική γνώση των πηγών και του αντικειμένου, ξεχωρίζει επειδή –σε αντίθεση με την κρατούσα τότε τάση στη νεοελληνική ιστοριογραφία– εκκινεί από την οικονομία, για να μελετήσει τις αλλαγές στην κοινωνία και την πολιτική. Ακάματος ερευνητής και συγγραφέας, το τελευταίο έργο που μας χάρισε είναι  Η Ελληνική Επανάσταση του 1821. Τεκμήρια, αναψηλαφήσεις, ερμηνείες (εκδ. Gutenberg).

Στις 225 σελίδες του τόμου, σε μια ωραία αφήγηση, διανθισμένη με προσεκτικά επιλεγμένα τεκμήρια και τις χρειαζούμενες σημειώσεις, μας προσφέρει τον αποσταγμένο καρπό της πολύχρονης ενασχόλησής του με την κοινωνία της Τουρκοκρατίας στον ελλαδικό χώρο και την Επανάσταση του 1821. Η κυκλοφορία του βιβλίου ήταν η αφορμή για τη σημερινή συνέντευξη.

_{ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΡΤΙΓΑΝΑ, 1807}
 

Θα ξεκινήσω από το εξώφυλλο, που κοσμεί –όπως και τον κολοφώνα– ένα χαρακτικό του Τάσσου.
Βασίλης Κρεμμυδάς:Το εξώφυλλο, όπως και ο κολοφώνας (που ίσως, μάλιστα, μου αρέσει ακόμα περισσότερο) φέρουν  τη σφραγίδα της τέχνης του εξαιρετικού Γιάννη Μαμάη. Το χαρακτικό του εξωφύλλου είναι του Τάσσου, του 1953, με  τίτλο «Γυναίκες του Μεσολογγίου». Το δράμα του Μεσολογγίου ήταν ένα δράμα, και από μια άποψη λύτρωσε, που συγκίνησε, που ταρακούνησε την Ευρώπη. Το νερό στο αυλάκι, για την απελευθέρωση, βέβαια, είχε μπει από πριν: όπως είχε γράψει μια γαλλική εφημερίδα της εποχής, από τη στιγμή που η βρετανική κυβέρνηση έδωσε την άδεια σε ιδιώτες –γιατί ήταν ιδιώτες οι δανειστές τότε– να δανείσουν τους επαναστατημένους Έλληνες, καθώς ξέρουμε και από άλλες ανάλογες περιπτώσεις,  οι Έλληνες πρέπει να θεωρούνται ελεύθεροι.
Και έτσι, ερχόμαστε κατευθείαν στη σημασία των δανείων.
Β.K.: H σημασία των δανείων δεν είναι τόσο οικονομική όσο πολιτική. Γιατί το να αναμιχθεί μια μεγάλη δύναμη δανείζοντας τους επαναστάτες, ήταν πολύ σημαντικό ζήτημα. Άλλωστε, ήδη από το 1823, η αγγλική κυβέρνηση που έλεγχε το Ιόνιο Πέλαγος, είχε αποφασίσει ότι τα ελληνικά επαναστατικά καράβια που πλέουν σ’ αυτό, πρέπει να αντιμετωπίζονται από τις βρετανικές δυνάμεις ως καράβια εμπόλεμου έθνους. Πρέπει να πω εδώ, ότι όλα αυτά είναι αποτέλεσμα της εξωτερικής πολιτικής της Επανάστασης, η οποία είχε σαν βάση της ότι οι επαναστατημένοι δεν πρόκειται να στηριχθούν σε καμία Μεγάλη Δύναμη αποκλειστικά. Ζητούσαν τη βοήθειά τους από κοινού, κάτι που προξενούσε τον ανταγωνισμό μεταξύ τους. Το σκεπτικό ήταν το εξής: Όλοι ισχυρίζεστε ότι από τους αρχαίους Έλληνες πήρατε τα φώτα, άρα χρωστάτε σε μας που είμαστε απόγονοι εκείνων που σας φώτισαν, σας έδωσαν επιστήμες  κ.λπ. και όλα αυτά. Αυτό ήταν, αν θες, το περιτύλιγμα της εξωτερικής πολιτικής.

_{ΕΛΛΗΝΑΣ ΕΜΠΟΡΟΣ, Π. 1780}
 

Η ουσία είναι ότι  η επανάσταση ήταν οργανωμένη από τη Φιλική Εταιρία μέχρι την παραμικρή λεπτομέρεια. Και ασφαλώς κάπου θα πετύχαιναν και κάπου αλλού θα αποτύγχαναν.
 Έχουμε για παράδειγμα την αποτυχία του Αλέξανδρου Υψηλάντη στις παραδουνάβιες ηγεμονίες…
 Β.Κ.: Πολλοί λένε ότι με την αποτυχία αυτή, έχασε η Ελλάδα τη βαλκανική της διάσταση. Ωστόσο, ο νέος ελληνισμός και οι νέες  οικονομικές και κοινωνικές πραγματικότητες δεν είχαν καμιά βαλκανική διάσταση. Καμία. Και μιλάω το καινούριο  σύστημα, που οργανώθηκε που εμφανίστηκε και στερεώθηκε στον ελλαδικό χώρο, τη νέα αστική τάξη ουσιαστικά· και σημείωσε ότι η τάξη αυτή ήταν πολυάριθμη, δηλαδή οι άνθρωποι που είχαν αναμιχθεί στις νέες αστικές οικονομικές ασχολίες ήταν περισσότεροι από τους αντίστοιχους Γάλλους τις παραμονές της Γαλλικής Επανάστασης. Χάρη στους Ναπολεόντειους Πολέμους και τις ανάγκες ανεφοδιασμού των εμπόλεμων ευρωπαϊκών χωρών από «ουδέτερα» πλοία, η ναυτιλία, το εμπόριο και τα συναφή επαγγέλματα γνώρισαν πρωτοφανή ανάπτυξη. Στις αρχές του 19ου αιώνα, αυτές οι δραστηριότητες ήταν ανθηρές, απέφεραν τεράστια κέρδη. Στα χέρια πολλών Ελλήνων, τις παραμονές του 1821, είχε συγκεντρωθεί πολύς πλούτος.
Όπως ο Νικολής Ταμπακόπουλος από τη Βυτίνα, τραπεζίτης στην Τριπολιτσά, στον οποίο αναφέρεσαι στο βιβλίο. Μέσα σε πέντε χρόνια μπόρεσε να δανείσει περίπου 2,5 εκ. γρόσια.
Β.Κ. Ναι, από το 1816 μέχρι το 1820. Και για να έχουμε ένα μέτρο, το ποσόν αυτό ισοδυναμεί με 13 καράβια· είναι τεράστιο. Ασφαλώς, αυτού του μεγέθους ο πλούτος, και μάλιστα σε χρήμα, δεν υπήρχε σε πάρα πολλά χέρια. Υπήρχε όμως στα χέρια πολλών υπόδουλων Ελλήνων ένας μετριότερος,  κινητός ή σε ακίνητα ή σε πλεούμενα. Βέβαια,  δεν είναι ο πλούτος αυτός που μας κάνει να μιλάμε για αστική τάξη· έχουν αλλάξει οι σχέσεις, και μαζί και οι νοοτροπίες. Το αίτημα δεν είναι πια να ιδρυθεί μια χριστιανική αυτοκρατορία των βαλκανικών λαών που ήταν το πολιτικό σχέδιο του Ρήγα. Το αίτημα που προβάλλει η Φιλική Εταιρεία είναι ίδρυση  κράτους ελεύθερου, ανεξάρτητου, μοντέρνου, δηλαδή αστικού,  με κοινοβουλευτική αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση. Με άλλα λόγια, Σύνταγμα, κοινοβούλιο, κυβέρνηση, αντιπολίτευση. Πολύ προχωρημένη θέση, για τα μέτρα της εποχής, αλλά αυτό ήταν το αίτημα που διέτρεξε όλη την επανάσταση και σ’ αυτό δεν έκανε πίσω κανείς.  Στο πολιτικό περιβάλλον της Ευρώπης, εκείνη τη στιγμή, και μόνον η διατύπωση ενός τέτοιου αιτήματος ισοδυναμούσε με επανάσταση – μια επανάσταση που υπερέβαινε τα πιο προωθημένα αιτούμενα της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας.
Η  Ελληνική Επανάσταση ήταν από την αρχή μέχρι το τέλος και σε όλες της τις λεπτομέρειες μια διαρκής πάλη του παραδοσιακού με το νεωτερικό. Μέσα στον εμφύλιο αυτό φάνηκε πιο καθαρά.   Γνώριζαν και οι δυο παρατάξεις ότι δεν αγωνίζονταν για να εξαφανίσει η μια την άλλη, αγωνίζονταν για να νικήσει η μια την άλλη, αναγκάζοντας την να ενσωματωθεί στη δική της ιδεολογία. Κέρδισε το μοντέρνο, το σύγχρονο, το νεωτερικό. Αυτό το πράγμα κόλλησε σε μια περίπτωση μόνο: στην περίπτωση του Καποδίστρια.
 Χαρακτηρίζεις τον Καποδίστρια οπαδό της «πεφωτισμένης δεσποτείας», σε αντίθεση με τρέχουσα τάση που τον θεωρεί «εκσυγχρονιστή».
Β.Κ.: Ο Καποδίστριας, ως υπουργός Εξωτερικών του Τσάρου, ήταν οπαδός φανατικός της πεφωτισμένης δεσποτείας και θιασώτης της πολιτικής της Ιεράς Συμμαχίας κατά των επαναστατικών  κινήσεων. Ας μην ξεχνάμε ότι η πεφωτισμένη δεσποτεία, ως πολιτικό σύστημα, αποτελεί την αντίδραση της απολυταρχίας στην ταχύτατη διάδοση του Διαφωτισμού.
Δεν ξέρω πόσοι γνωρίζουν  ότι όταν  έφτασε ο Καποδίστριας στην Ελλάδα, τον Γενάρη του 1828, ήρθε να διαπραγματευθεί τους όρους με τους οποίους θα κυβερνούσε. Όταν τον εξέλεξε η Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας, έβαλε τους δικούς του όρους, για να αποδεχθεί:  Να διαλυθεί η εθνοσυνέλευση, λ.χ., γιατί δεν μπορούμε να έχουμε συνελεύσεις και κοινοβούλια όσο υπάρχει αναρχία και πειρατεία, όχι τόσο αναρχία.
Η τάξη που επέβαλε ο Καποδίστριας, όπως και όλο το πρόγραμμά του είναι σε απόλυτη συμφωνία με το πρόγραμμα της πεφωτισμένης δεσποτείας: πρωτοβάθμια σχολεία και δικαστήρια σε κάθε επαρχία,   ανάπτυξη  της γεωργίας και του εμπορίου. Χτύπησε την πειρατεία, και επομένως απελευθέρωσε τις θάλασσες για να αναπτυχθεί το εμπόριο. Μοίρασε εθνικές γαίες, με συμβολικό αντίτιμο, για να αναπτυχθεί η γεωργία. Έφτιαξε πρωτοβάθμια σχολεία, πρόλαβε να φτιάξει κάποια, και μερικά δικαστήρια. Ποια είναι η ουσία; Ότι για όλα αυτά δεν αποφάσισε κάποιο εκλεγμένο σώμα· αποφάσισε ο ίδιος ότι αυτά είναι το καλό του λαού: ένας «κυβερνήτης-πατέρας», που έδειχνε τη στοργή του προς τον λαό.
 Το αίτημα της Επανάστασης όμως ήταν άλλο και γι’ αυτό έγινε η σύγκρουση. Και εδώ πραγματικά η σύγκρουση, σε αντίθεση με τους εμφυλίους του Αγώνα, ήταν  ποιος θα εξοντώσει τον άλλον. Το αποτέλεσμα το ξέρουμε: και πάλι νίκησε η νεωτερικότητα. Βέβαια έτσι όπως έστησε τα πράγματα ο Καποδίστριας και καθώς η έλευση κατόπιν του Όθωνα που ακολούθησε περίπου το ίδιο μοτίβο, το αρχικό αίτημα της Επανάστασης, ως προς το σκέλος της αντιπροσωπευτικής διακυβέρνησης καθυστέρησε άλλα 11 χρόνια μέχρι την 3η Σεπτεμβρίου του 1843.
Στην πάλη αυτή  παραδοσιακού και του νεωτερικού, τα πράγματα δεν είναι πάντα ξεκάθαρα, όμως.
Β.Κ.: Ασφαλώς. Ο Ζαΐμης και ο Λόντος, για παράδειγμα, στην πρώτη φάση του εμφυλίου ήταν με τη κυβερνητική παράταξη που μπορούμε να πούμε ότι αντιπροσώπευε τη νεωτερικότητα, στη δεύτερη φάση πήγαν με τους άλλους.  Ανήκουν δηλαδή στους ανθρώπους που τελικά τους κέρδισε η παραδοσιακή κατάσταση της γαιοκτησίας, της διοικητικής αριστοκρατίας, της παραδοσιακής διακυβέρνησης της τουρκοκρατίας.
 Το δεύτερο παράδειγμα είναι ο Μακρυγιάννης. Ο Μακρυγιάννης, εφτά-οχτώ χρόνια πριν από την Επανάσταση άρχισε να ασχολείται με το εμπόριο, λίγο τοκογλυφία και μάζεψε στην άκρη καμιά σαρανταριά χιλιάδες γρόσια. Όταν ξεκίνησε η επανάσταση μπορούσε να έχει υπό τις διαταγές του, να πληρώνει δηλαδή, 18 οπλισμένους άνδρες.  Όπως μας έχει δείξει ωραία ο Νίκος Θεοτοκάς στη μελέτη του, αυτός ο λίγος χρόνος στο επάγγελμα του εμπόρου-τοκογλύφου άρκεσε για να μεταστρέψει τη συνείδησή του προς την επαναστατικότητα· ταυτόχρονα, δεν μπόρεσε ποτέ να αποδεχτεί τις ποικίλες εκφάνσεις της νεωτερικότητας, τις οποίες όμως, όσες έκρινε αναγκαίο, υπηρέτησε.  Στον εμφύλιο ο Μακρυγιάννης δεν  πρωταγωνίστησε, ούτε ανακατεύτηκε· τίποτα.
Εξαιρετικό ενδιαφέρον, ως προς αυτό, έχει και η περίπτωση του Κολοκοτρώνη.  Το 1825,  όταν ο Ιμπραήμ άρχισε να αλωνίζει στη Πελοπόννησο, η διοίκηση της Πελοποννήσου αποφάσισε να αναθέσει την απελευθέρωση των Ελλήνων στην Αγγλία.  Το ψήφισμα αυτό  το υπέγραψε και ο Κολοκοτρώνης, παρότι από την άλλη μεριά τον τραβούσε από το μανίκι η σχέση του με την γαιοκτησία, με όλη αυτήν την διοικητική αριστοκρατία. Ας μην ξεχνάμε ότι ο Κολοκοτρώνης, πάππου προς πάππου ήταν κάπος των Δεληγιανναίων (οι κάποι, θυμίζω, ήταν το αντίστοιχο των αρματολών, στην Πελοπόννησο· ο κάπος όμως δεν ήταν στην υπηρεσία του κατακτητή, αλλά των Ελλήνων μεγαλογαιοκτημόνων).
 Σε όλες τις μελέτες σου, «εν αρχή ην» η οικονομία, και μετά η κοινωνία, βέβαια.
Καμιά δεκαετία πριν από το 1821 οι καινούριες αυτές οικονομικές δραστηριότητες των υπόδουλων Ελλήνων, για τις οποίες μίλησα παραπάνω, μπήκαν σε κρίση, η οποία βάθαινε συνεχώς. Η κρίση είχε δύο πυλώνες: συσσωρευμένα ανενεργά κεφάλαια και εκτεταμένη ανεργία. Η οικονομική κρίση δεν ήταν η αιτία της Επανάστασης, μπορεί όμως να επέσπευσε τα πράγματα, και κυρίως την έναρξή της. Γιατί η Επανάσταση πέτυχε το εξής: και απορρόφησε ανενεργά κεφάλαια και κάλυψε την ανεργία. Πώς; Κεντρικό ταμείο της Επανάστασης από την αρχή δεν υπήρχε. Κάθε οπλαρχηγός που είχε κάποια λεφτά οργάνωνε την ομάδα του πληρώνοντας το μεροκάματο,  αλλά και τη διατροφή και το όπλο, τα πολεμοφόδια και το άλογο. Τα πλήρωνε, τα κατέγραφε σε ένα κατάστιχο και  τα υπέβαλε στην κεντρική διοίκηση η οποία θα τον αποζημίωνε. Πότε; Ήταν άγνωστο. Αυτός που μπορούσε να διατηρεί ένα στρατόπεδο 100 οπλισμένων ανθρώπων (όπως ο Ταμπακόπουλος, στον οποίο αναφερθήκαμε παραπάνω), ήταν ο πλούσιος. Αυτοί είχαν και ισχύ, ήταν οι αρχηγοί ή οι υπαρχηγοί.
Κρισιμότατο γεγονός για την Επανάσταση ήταν η πτώση της Τριπολιτσάς, η οποία είχε δύο επιπτώσεις: Άφησε τεράστιο πλούτο επιτόπου, λάφυρα, και απελευθέρωσε το μεγαλύτερο τμήμα της Πελοποννήσου γιατί έφυγαν οι Τούρκοι. Από το 1822 κιόλας άρχισαν να εκπλειστηριάζονται πρώην οθωμανικά κτήματα και κτίσματα. Και έτσι απαλλασσόταν η κεντρική διοίκηση και από τμήμα των λεγόμενων «εκδουλεύσεων» – διότι η επένδυση, σε στρατόπεδα και στρατιώτες, που έκαναν ο Ταμπακόπουλος, ο Κολοκοτρώνης, ο Μαυρομιχάλης, ονομάζονταν «εκδουλεύσεις».
Με τους εκπλειστηριασμούς, η διοίκηση είχε φροντίσει να ευνοούνται όσοι παίρνουν μέρος στην επανάσταση, να είναι οι όροι του πλειστηριασμού πιο ευνοϊκοί για τους οπλαρχηγούς κ.λπ. Αυτή η εύνοια όμως δημιουργούσε μια καινούρια τάξη: νεοπλούσιους Έλληνες. Γίνονταν κτηματίες ή αποκτούσαν σπίτι, άνθρωποι που δεν είχαν. Γίνονταν ιδιοκτήτες άνθρωποι που είχαν αγωνιστεί για την απελευθέρωση. Αυτό δημιούργησε σταδιακά μια νέα κατάσταση, ένα στρώμα νεοαστών, που αναπαραγόταν και μέσω της συνέχισης της συμμετοχής τους στον πόλεμο και  μέσω της συμμετοχής  τους στην επανάληψη των πλειστηριασμών.
 Στο βιβλίο λες ότι η κοινωνία το 1821 είναι πολύ διαφορετική από αυτήν το 1750 ή το 1760. Ποια ήταν η διαδικασία των αλλαγών;
Β.Κ. Θα το πω με συντομία, με μερικά παραδείγματα. Υπάρχουν από αιώνες οι λεγόμενες διομολογήσεις. Δηλαδή ο Σουλτάνος, για να τα έχει καλά με τον βασιλιά της Γαλλίας λ.χ., του έδινε μικρότερους δασμούς στο εμπόριο που θα ασκούσε στα λιμάνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.  Να σκεφτείς ότι αυτό που λέμε εμείς διομολογήσεις στις ξένες γλώσσες λέγεται capitulation, που σημαίνει υποταγή. Κάποια στιγμή ήρθε η ανάγκη για τις μεγάλες χώρες να διευρύνουν το εμπόριο της ανατολικής Μεσογείου. Ανατολική Μεσόγειος δεν σήμαινε τίποτα άλλο, παρά Οθωμανική Αυτοκρατορία. Όμως η αύξηση του εμπορίου εδώ, για να έρθουμε στην Ελλάδα, σήμαινε κινητοποίηση αναγκαστική του ντόπιου πληθυσμού. Δηλαδή, όταν ερχόταν το γαλλικό καράβι για να φορτώσει λάδι στη Μεθώνη, την Κορώνη ή την Πύλο,  αυτό που συνέφερε τους Γάλλους ήταν το λάδι να είναι συγκεντρωμένο  ήδη εκεί, στο λιμάνι. Για να συγκεντρωθεί όμως εκεί το λάδι προϋπέθετε πολλά: μεσίτες που θα το αγόραζαν, λεφτά που έπρεπε να πληρώσουν, μεταφορείς, χαμάληδες, ασκιά για να το βάλουν. Αυτοί οι ενδιάμεσοι της εμπορικής πράξης δεν συνέφερε να είναι Γάλλοι που θα τους κουβαλούσε το καράβι· έτσι χρησιμοποιούσαν ντόπιους, για όλες τις δουλειές που χρειάζονταν μέχρι να φτάσει το λάδι στο λιμάνι, στη σκάλα, για να το φορτώσει το πλοίο. Αυτό όμως, όπως μεγάλωναν οι δουλειές, απασχολούσε παρά πολύ κόσμο.  Χρειάζονταν λ.χ., περισσότερα κάρα, αυξάνονταν  έτσι οι καροποιοί – ένα επάγγελμα λίγο περιφρονημένο μέχρι τότε. Χρειάζονταν περισσότερες βάρκες, άρα ξυλοκόποι. Και ανθρώπους να τα κόψουν και άλλους να τα μεταφέρουν, κ.ο.κ.
Έτσι λοιπόν, πρώτον κυκλοφορούσε χρήμα στα χέρια των υπόδουλων Ελλήνων, δεύτερον, οι υπόδουλοι Έλληνες μάθαιναν να ασχολούνται με κάτι άλλο. Και η άλλη ασχολία φτιάχνει άλλη σκέψη. Αλλιώς σκέφτεται ένας τσομπάνος και αλλιώς ένας έμπορος· και ο τσομπάνος άμα γίνει έμπορος σιγά σιγά αλλάζει η σκέψη του, διότι άλλες λειτουργίες απαιτεί η σκέψη του εμπόρου και άλλες του τσομπάνη.
Εκείνο που δεν έχουμε συνειδητοποιήσει ακόμα, είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι που έμπαιναν στις ασχολίες ήταν πολλοί. Ένα παράδειγμα. Κατασκευάζεται ένα ελληνικό καράβι στην Ύδρα. Χρειάζονται καταρχήν τα κεφάλαια. Κατόπιν σχέδιο και σχεδιαστής, ναυπηγική ομάδα, να έρθει η ξυλεία από το δάσος, να γίνει η ξυλεία σανίδες για το καράβι, να έρθουν τα φλάμπουρα, οι πρόκες και τα σκοινιά από το εξωτερικό και να χτιστεί το καράβι. Να έρθει το πλήρωμα, αλλά πρέπει να έρθουν και βαρέλια με νερό, βαρέλια με κρασί, βαρέλια με λάδι, βαρέλια με σαρδέλες, ρέγγες, παστά ψάρια, παστό κρέας. Αυτά όλα χρειάζονται πολλούς μπακάληδες για να τα φέρουν και πολλούς χαμάληδες. Νέες ασχολίες λοιπόν και σε πολλά μέρη – γιατί όταν κατασκευάζεται ένα καράβι στο Τρίκερι δεν θα φέρουν την ξυλεία από την Πελοπόννησο, αλλά από το Πήλιο. Έτσι λοιπόν άλλαζε σιγά σιγά και το μυαλό των ανθρώπων, έτσι συνειδητοποιούσαν ότι έχουν κοινά συμφέροντα, έτσι γίνονταν οι ομαδοποιήσεις.
Γιατί τους πείραξε η κρίση; Εδώ καθοριστικό ρόλο παίζει η απουσία κράτους. Στις οικονομικές κρίσεις πρέπει να υπάρχει ένα κράτος που να οργανώνει την πολιτική του, ώστε να κάνει την κρίση λιγότερο ζημιογόνα ή να βοηθήσει να ξεπεραστεί. Οι Έλληνες δεν είχαν κράτος· το κράτος στο οποίο ανήκαν, η Οθωμανική Αυτοκρατορία, βρισκόταν σε στάδιο καθαρά φεουδαρχικό. Η μέριμνα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είναι να αυξάνουν τα έσοδα του δημόσιου ταμείου, τίποτα άλλο. Δεν θεώρησε ποτέ την ελληνική ναυτιλία ως οθωμανική, όπως όφειλε, δεν θεώρησε ποτέ το εμπόριο των Ελλήνων ως εμπόριο Οθωμανών υπηκόων. Τον μόνο που την ενδιέφερε ήταν να εισπράττει τον δασμό. Αυτό ήταν η λογική και εκεί υπήρχε σύγκρουση.
Και όσον αφορά τις κοινωνικές αλλαγές που γίνονται μέσα στα χρόνια της Επανάστασης;
Β. Κ.:    Στην πραγματικότητα, κοινωνικές αλλαγές στην διάρκεια της Επανάστασης δεν έχουμε μεγάλες. Εκτός από δύο σημεία. Το ένα το έθιξα προηγουμένως: ο εκπλειστηριασμός των πρώην οθωμανικών κτημάτων, που δημιούργησε μια ας την πούμε νεοαστική τάξη. Και το δεύτερο είναι ότι η εξουσία μετατέθηκε από την παραδοσιακό  πόλο στον νεωτερικό. Η πάλη συνεχίζεται, τώρα όμως με το νεωτερικό  να είναι η εξουσία. Ο Καποδίστριας όταν συγκρούστηκε με το νεωτερικό δεν αντιπροσώπευε την παραδοσιακή διοικητική αριστοκρατία, αντιπροσώπευε κάτι δικό του: τη φωτισμένη δεσποτεία, που είναι, όπως είπα, απολυταρχία. Το 1832, δηλαδή, όταν εκλέγεται ο Όθωνας, οι κοινωνικές σχέσεις ήταν διαφορετικές από αυτές του 1821 ουσιαστικά σε αυτά τα δύο σημεία.
Ασχολείσαι με την Επανάσταση του 1821 πάνω από πενήντα χρόνια. Αν σου ζητούσα ένα σύντομα σχόλιο, για όλη αυτή την ενασχόληση;
Β.Κ.:  Ασχολούμαι με την Τουρκοκρατία από το 1955, οπότε είναι το πρώτο μου δημοσίευμα, το μόνο στην καθαρεύουσα, παραλίγο να με παρασύρει σε ατραπούς παραδοσιακούς. Και ο ιστορικός που μελετά την Τουρκοκρατία –μιλάω με βάση την προσωπική μου εμπειρία, βέβαια– στο βάθος, και χωρίς μερικές φορές να το συνειδητοποιεί, ψάχνει πώς φτάσαμε στην Επανάσταση του 1821. Βλέπεις τις αλλαγές –εγώ τα βλέπω πεντακάθαρα πια. Και υποσυνείδητα ακόμα, το αίτημα το δικό μου, μελετώντας τον 18ο, τον 19ο αιώνα ήταν αυτό:  μέσα από ποιες διαδικασίες, ποιες αλλαγές φτάσαμε στην Επανάσταση.

Πηγή: https://enthemata.wordpress.com/2016/03/26/vkrem/
 

Aρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας

ΑΣΚΙ Newsletter, Ιανουάριος 2016    #3

Κυκλοφορεί το Αρχειοτάξιο τχ.17 Αφιέρωμα: Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και η Ελλάδα: Μικρές ιστορίες ενός Μεγάλου Πολέμου   Στο νέο τεύχος γράφουν οι: Σπύρος Κακουριώτης, Φάνης Κακριδής, Κωστής Καρπόζηλος, Πέτρος Κουλουφάκος, Τάσος Κωστόπουλος, Έλλη Λεμονίδου, Βασίλης Μανουσάκης, Άννα Ματθαίου, Δημήτρης Μπαχάρας, Λένα Μπενέκη, Ηλίας Νικολακόπουλος, Μιχάλης Παπαγιαννάκης, Ιωάννα Παπαθανασίου, Ασημίνα Παπαχριστοδούλου, Αμαλία Παππά, Δημήτρης Παυλόπουλος, Πόπη Πολέμη, Νίκος Ποταμιάνος, Αιμιλία Σαλβάνου, Γιάννης Σκαλιδάκης, Άννα Φιλίνη, Ιάσων Χανδρινός και Δημήτρης Ψαρράς. Η παρουσίαση του νέου τεύχους πραγματοποιήθηκε τη Δευτέρα 1 Φεβρουαρίου 2016 στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων, Αμφιθέατρο "Αντώνης Τρίτσης" (Ακαδημίας 50) με ομιλητές τον Σωτήρη Ριζά, τον Τάσο Σακελλαρόπουλο και τον Βαγγέλη Χατζηβασιλείου. Τη συζήτηση συντόνισε η Κατερίνα Λαμπρινού.

Διαβάστε περισσότερα

2ος κύκλος σεμιναρίων για εκπαιδευτικούς Η ταραγμένη δεκαετία του 1940. Πολιτικές διαστάσεις και κοινωνικές εξελίξεις Τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ) σε συνεργασία με  το Κοινωφελές Ίδρυμα Κοινωνικού και Πολιτιστικού Έργου (ΚΙΚΠΕ) διοργανώνουν και φέτος νέο κύκλο σεμιναρίων για τη μελέτη και κατανόηση της πολυτάραχης δεκαετίας του 1940. Οι εκπαιδευτικοί θα έχουν την δυνατότητα να έρθουν σε επαφή με νέα ρεύματα ιστορικής σκέψης για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, την Κατοχή στην Ελλάδα και την Αντίσταση, αλλά και για τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια και τον Εμφύλιο Πόλεμο. Στα σεμινάρια θα επιχειρηθούν κριτικές προσεγγίσεις και αποτιμήσεις των πλέον κρίσιμων γεγονότων και πτυχών της περιόδου, όπως οι ρήξεις και οι τομές στο πολιτικό σκηνικό, οι ένοπλες συγκρούσεις, ο ρόλος των ξένων δυνάμεων, ο ψυχρός πόλεμος, οι κοινωνικοί μετασχηματισμοί, ο συνδικαλισμός κ.ά. Στα σεμινάρια του κύκλου θα διδάξουν επιστήμονες και καθηγητές πανεπιστημίου εγνωσμένου κύρους και εξειδίκευσης, όπως οι: Πολυμέρης Βόγλης, Βαγγέλης Καραμανωλάκης, Γιώργος Κουκουλές, Ηλίας Νικολακόπουλος, Προκόπης Παπαστράτης, Σωτήρης Ριζάς, Τάσος Σακελλαρόπουλος κ.ά. Τα σεμινάρια θα διαρκέσουν από τις 26 Φεβρουαρίου μέχρις τις 27 Μαΐου.

Διαβάστε περισσότερα